सुधारमा यथास्थितिवाद र सुधारको दिगोपनाको लागि संस्कार परिवर्तन
सुधारका यथास्थितिवादी अवरोधक शक्तिहरू भन्नाले समाज, प्रशासन, राजनीति वा संस्थागत संरचनाभित्र रहेका त्यस्ता प्रवृत्ति, सोच, व्यवहार र स्वार्थ समूहहरूलाई बुझिन्छ, जसले परिवर्तन र सुधारका प्रयासलाई सहज रूपमा स्वीकार नगरी पुरानै अवस्था कायम राख्न खोज्छन्। यस्ता शक्तिहरू प्रायः परम्परागत कार्यशैली, अधिकार केन्द्रित मानसिकता, परिवर्तनप्रतिको डर, व्यक्तिगत वा समूहगत स्वार्थ, कमजोर उत्तरदायित्व प्रणाली तथा “यसरी नै चलिरहेको छ” भन्ने सोचबाट प्रेरित हुन्छन्। प्रशासनिक क्षेत्रमा कल्चरल इनर्सिया, अनावश्यक प्रक्रियागत जटिलता, प्रविधि अपनाउन अनिच्छा, निर्णयमा ढिलाइ, तथा नवप्रवर्तनप्रतिको प्रतिरोध यथास्थितिवादी अवरोधका प्रमुख उदाहरण हुन्। यस्ता अवरोधहरूले सुशासन, पारदर्शिता, सेवा प्रवाह सुधार, संस्थागत आधुनिकीकरण र विकास व्यवस्थापनका प्रयासहरूलाई कमजोर बनाउँछन्। त्यसैले सुधार सफल बनाउन दूरदर्शी नेतृत्व, सकारात्मक संगठनात्मक संस्कृति, जनचेतना, क्षमता विकास, प्रविधिमैत्री प्रशासन र उत्तरदायी कार्य प्रणालीको विकास अपरिहार्य हुन्छ।
Advertisement 1
सुधारका प्रक्रियामा देखिने सबैभन्दा जटिल अवरोधमध्ये “कल्चरल इनर्सिया” अर्थात् सांस्कृतिक जडता एक महत्वपूर्ण यथास्थितिवादी शक्ति हो। कुनै संस्था वा समाजमा लामो समयदेखि अभ्यास हुँदै आएका सोच, व्यवहार, कार्यपद्धति र परम्परागत संस्कारहरू यति गहिरोसँग स्थापित हुन्छन् कि नयाँ विचार, प्रविधि, नीति वा सुधारका प्रयासहरूलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्न कठिन हुन्छ। यही मानसिक र संस्थागत जडताले परिवर्तनप्रति अदृश्य प्रतिरोध सिर्जना गर्दछ। प्रशासनिक क्षेत्रमा “पहिलेदेखि यसैगरी चल्दै आएको छ”, “परिवर्तन जोखिमपूर्ण हुन्छ” वा “नयाँ प्रणालीभन्दा पुरानै सुरक्षित छ” भन्ने सोचले सुधारको गति सुस्त बनाउने गर्दछ। यस्ता यथास्थितिवादी प्रवृत्तिले नवप्रवर्तन, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र सेवामुखी शासन प्रणाली विकासमा बाधा पुर्याउँछन्। त्यसैले सुधारलाई प्रभावकारी बनाउन केवल नीति परिवर्तन मात्र पर्याप्त हुँदैन; संगठनात्मक संस्कृति, सोच र कार्यशैलीमा समेत रूपान्तरण आवश्यक हुन्छ। जबसम्म कल्चरल इनर्सियालाई सकारात्मक नेतृत्व, क्षमता विकास, प्रविधिमैत्री कार्यसंस्कृति र परिवर्तनप्रतिको विश्वासद्वारा कमजोर पारिँदैन, तबसम्म सुधारका प्रयासहरूले अपेक्षित परिणाम हासिल गर्न कठिन हुन्छ।
कल्चरल इनर्सिया अर्थात सांस्कृतिक जडता भन्नाले कुनै समाज वा संस्थामा परिवर्तन भए पनि विगतका सांस्कृतिक प्रवृत्ति, चालचलन, सोच, व्यवहार, र परम्पराहरू पुरानै तरिकाले चलिरहने अवस्था जनाउँछ। यो परिवर्तनमा अवरोध पैदा गर्ने अदृश्य तर प्रभावशाली शक्ति हो। कल्चरल इनर्सियाको उत्पत्ति परम्परा, मूल्य, विश्वास, कार्यशैली, नेतृत्व शैली, सामाजिक संरचना आदिबाट हुने गर्दछ । यसको रूप प्रतिरोध, ढिलाइ, निष्क्रियता, बहानाबाजी, पुरानो सोचको वर्चस्व मार्फत देखिने गर्दछ । यसका अवधारणाहरु पाथ डिपेन्डेन्सी संगठनात्मक अवरोध र परम्परावाद हुन् । पाथ डिपेन्डेन्सीलाई पथ निर्भरता भनिन्छ यो कुनै निर्णय, प्रक्रिया वा प्रणाली समयक्रममा अघिल्ला निर्णय वा अवस्थाहरूको प्रभावमा आधारित भएर अगाडि बढ्ने अवस्था हो। यसको अर्थ, विगतमा गरिएका विकल्पहरू वा लिइएका बाटोहरूकै प्रभावमा भविष्यका निर्णयहरू सीमित वा निर्धारण हुन्छन्। पुराना प्रशासनिक संरचनाहरू वा मानसिकताका कारण नवीन संरचनामा पनि पुरानै सोच र अभ्यासहरू प्रभावशाली भइरहने गर्दछ यसलाई पथ निर्भरता को उदाहरण मान्न सकिन्छ। यसको असरले सुधार प्रयासहरू असफल हुने वा दिगो नहुने, नीति-व्यवहार वीच खाडल देखिने हुन्छ । विकासशील देशहरूमा शासन प्रणाली सुधारको सन्दर्भमा कल्चरल इनर्सिया प्रमुख चुनौती मानिन्छ। यस प्रसंगलाई नेपालको पछिल्लो परिवर्तन संग जोडेर हेर्ने प्रयास गरिएको छ ।
Advertisement 2
जनतामुखी वा जनमुखी शासन प्रणालीको प्रतिरुप प्रजातन्त्र हो । प्रजातन्त्र व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, न्याय, शान्ति तथा अग्रगमनको आधारशीला हो । यसैले प्रजातन्त्र आम मानव समुदायको प्राथमिक चाहनाको विषय हो । प्रजातन्त्र सैद्धान्तिक विषय मात्र नभएर उपरोक्त विषयको व्यवहारिक प्रयोगको अवस्था पनि हो । प्रजातन्त्रमा बहुलवाद, प्रतिस्पर्धा , संवैधानिक सर्वोच्चता, कानूनको शासन, शक्तिपृथकीकरण, समता, मौलिक हक र अधिकारको प्रत्याभूति , आधारभूत स्वतन्त्रता र अधिकारको प्रत्याभूति प्रजातन्त्रका आधारभूत पक्षहरु हुन् । शान्ति, आर्थिक सामाजिक, साँस्कृतिक विकास , मानव अधिकार, विकास, शान्ति प्रजातन्त्रका सकारात्मक उपजहरु हुन् । प्रजातन्त्रले राजनीतिक आयामको सशक्तिकरण गर्दै आर्थिक र सामाजिक आयाममा समेत परिवर्तन ल्याउने सामथ्र्य राख्दछ । नेपालले प्रजातन्त्रको माथिल्लो रुप संघीयताको अवलम्बन गर्ने अवसर पाएको छ ।
संघीयता एउटा उच्चतम प्रजातान्त्रिक आदर्शलेयुक्त शासन प्रणाली हो । प्रजातान्त्रिक शासन प्रणाली भित्र यसका पात्रहरु संरचनाहरु र प्रवृत्ति पनि प्रजातान्त्रिक हुनु आवश्यक हुन्छ । व्यवस्था परिवर्तन भयो तदनुरुप अवस्था वा स्वभाव वा प्रबृत्ति परिवर्तन भएन वा पुरानै गलत संस्कार वा प्रवृत्तिको पुनरावृत्ति भयो भने परिवर्तित शासन प्रणालीले अपेक्षाकृत परिणाम दिन सक्दैन । दोष प्रणालीमा रहदैन पात्रको प्रवृत्तिमा रहन्छ । पात्रको गलत प्रवृत्तिले प्रणाली प्रति दोष थोपरिन पुग्दछ ।
Advertisement 3
राजनीतिक नेतृत्व, विभिन्न पदाधिकारीहरु र कर्मचारीहरु परिवार, समाज, राष्ट्र र विश्व समुदायको एउटा सदस्य हुन् यसभन्दा अघि उनीहरु एउटा ब्यक्ति पनि हुन् । तर जब उनीहरु व्यक्तिबाट सार्वजनिक भूमिकामा रहन पुग्दछन् उनीहरु व्यक्तिगत चरित्रको कित्ताबाट बाहिरिएर सार्वजनिक चरित्रको कठोर सीमारेखा भित्र बाधिन पुग्नु पर्दछ । यसपछि उनीहरुमा एउटा सामान्य व्यक्तिको हैसियतमा स्वभाविक रुपमा रहन सक्ने नकारात्मक गुणको उपस्थितिलाई ग्राह्य मानिदैन ,जवकि एउटा व्यक्तिमा थोरैनै मात्रामा भएपनि नकारात्मकताको अवशेष कुनै न कुनै रुपमा रहन्छ । यसर्थ शासन प्रणालीका कर्ताहरुमा सकारात्मकता, सदाचारिता र सहिष्णुताको प्रवद्र्धन अनिवार्य शर्त वन्न पुगेको हो । सार्वजनिक चरित्रको वास्तविक अवलम्बनले नै जनमानसमा उनीहरु प्रति सकारात्मक छवि उत्पन्न हुन जान्छ यी पात्रहरुमध्ये केही पात्रहरुमा मात्र पनि सार्वजनिक चरित्रको उपस्थिति देखिएन वा गलत संस्कार वा प्रवृत्ति देखियो भने त्यसले समग्र प्रणाली प्रति नै जनमानसमा नकारात्मक छवि उत्पन्न हुन जान्छ । सकारात्मक सोंच सहितको इच्छाशक्ति र सदाचारिता शासन प्रणालीका पात्रहरुमा हुनु पर्ने अपरिहार्य गुणहरु हुन् । सदाचारिता विनाको इच्छाशक्ति र इच्छाशक्ति विनाको सदाचारिता दुवै अवस्था अपेक्षा गरिएको अवस्थाहरु होइन । सदाचारिता विनाको इच्छाशक्तिले गलत प्रवृत्तिलाई प्रश्रय दिइरहेको हुन्छ भने इच्छाशक्ति विनाको सदाचारिताले अपेक्षित परिणाम दिन सक्दैन । यसर्थ सदाचारिता र इच्छाशक्ति सार्वजनिक पदाधिकारीहरुमा संगसंगै आउनु पर्ने विषयहरु हुन् ।
संघीय शासन प्रणाली तुलनात्मक रुपमा महंगो शासन प्रणाली हो । राम्रो र गुणस्तरयुक्त वस्तुको लागत मूल्य र संभार खर्च स्वभाविकै रुपले वढी हुन्छ तर यस्ता वस्तु वढी टिकाउ पनि हुन्छ । संघीयतामा खर्चको आयामलाई गुणात्मक उपलब्धीको सकारात्मक परिवेशमा हेरिनु पर्दछ । यसै कारणले पनि संघीयतामा खर्चको यो आर्थिक मूल्यलाई जनताको निकटतम दूरीमा रहने शासकीय इकाइहरुको उपस्थितिले जन अपनत्व मार्फत सिर्जना हुनु पर्ने सामाजिक मूल्यले भरथेग गर्न सक्नै पर्दछ । यसको अतिरिक्त विगतका प्रणालीमा देखिएका कमजोरीको कारणले व्यवस्था परिवर्तन भएका हुन् । शासन प्रणालीको परवर्तनले प्रणालीका कमजोरीहरु त निराकरण हुन सक्ने भए तर पात्रको प्रवृत्ति उही पुरानै भयो अझ यस्ता गलत प्रवृत्तिले निरन्तरता र मलजल पायो भने शासकीय प्रणालीमा जन अपनत्व स्थपित गर्न गाह्रो हुन जान्छ । यसले थप अस्थिरता निम्त्याउन सक्दछ ।यसर्थ वदलएिको शासन प्रणाली अनुरुप पात्रहरुको प्रवृत्तिले सकारात्मक र आशावादी आयाम समात्न सक्नु पर्दछ ।
नेपालको शासन प्रणालीमा संरचनात्मक सुधारहरू आवश्यक र सराहनीय छन्, तर ती सुधारहरूलाई व्यवहारमा रुपान्तरण गर्न सांस्कृतिक जडता को पहिचान र समाधान अपरिहार्य छ। जबसम्म संस्थागत व्यवहारमा रूपान्तरण हुँदैन, तबसम्म नीति परिवर्तनले मात्र शासन प्रणालीको गुणस्तरमा अपेक्षित प्रभाव पार्न सक्दैन। त्यसैले, अबको ध्यान संस्कारको सुधार मा जानु आवश्यक छ जुन दिगो सुशासनतर्फको यात्रा हो।
न्यूटनको पहिलो नियम “कुनै पनि वस्तु स्थिर रहन्छ वा समान वेगमा सिधा रेखामा गतिशील रहन्छ, जबसम्म उसमाथि कुनै बाह्य बल लाग्दैन” हो यस नियमलाई जडत्वको नियम (Law of Inertia) पनि भनिन्छ। सरल भाषामा बुझ्दा यदि कुनै वस्तु चलिरहेको छैन भने, त्यो आफैं चल्न सुरु गर्दैन, यदि कुनै वस्तु चलिरहेको छ भने, त्यो उस्तै गतिमा सोझो रेखामा चलिरहन्छ, जबसम्म उसलाई रोक्ने (जस्तै घर्षण, वायुरोध आदि) वा दिशा परिवर्तन गराउने बल लगाइदैन । यसका अन्य उदाहरणहरूमा टेबुलमा राखिएको कलम आफैं हिँड्दैन यसले जडत्व देखाउँछ, चालु बस अचानक रोकिँदा यात्रु अगाडि धकेलिन्छन्, किनभने यात्रु पहिलेको गति अनुसार अगाडि नै बढ्न चाहन्छन् यो पनि जडत्वकै असर हो। भौतिक जडत्व अर्थात फिजिकल इनर्सिया र सांस्कृतिक जडत्व अर्थात कल्चरल इनर्सिया दुवै करीव करीव समान प्रकृतिका हुन्छन । सांस्कृतिक जडत्व भन्नाले समाज, संस्था, वा समुदायमा परम्परागत सोच, चलन, अभ्यास र मान्यताहरू पुरानै अवस्थामा टाँसिइरहनु, बदल्न पनि कठिन हुनु हुन्छ यसका लागि कुनै बलियो बाह्य वा आन्तरिक परिवर्तनकारी शक्तिको आश्यकता पर्दछ। न्यूटनको जडत्वको नियम को यस भौतिक सिद्धान्तलाई सामाजिक सन्दर्भमा हेर्दा, सांस्कृतिक जडत्व सँग तुलना गर्न सकिन्छ। सांस्कृतिक जडत्व भन्नाले कुनै समाज, संस्था वा समूहले अपनाएका परम्परा, मान्यता र व्यवहारहरू यथास्थितिमा नै रहन खोज्ने प्रवृत्तिलाई जनाउँछ। जसरी एउटा वस्तुमा परिवर्तन ल्याउन बाह्य बल आवश्यक पर्छ, त्यसरी नै कुनै समाजमा गहिरिएर बसेका संस्कार, सोच र अभ्यास परिवर्तन गर्न पनि सामाजिक, शैक्षिक वा नीतिगत बल चाहिन्छ। सांस्कृतिक जडत्वले परिवर्तनलाई अवरोध गर्छ, र सुधारका प्रयत्नहरूलाई ढिलो वा कमजोर बनाउँछ। भौतिक जडत्वले वस्तुको गति परिवर्तन गर्न गाह्रो बनाउँछ भने, सांस्कृतिक जडत्वले सोच, व्यवहार र प्रणालीमा परिवर्तन गर्न कठिन बनाउँछ। त्यसैले सामाजिक रूपान्तरणको क्रममा सांस्कृतिक जडत्वको पहिचान र त्यसको प्रभावकारी व्यवस्थापन गर्नु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।
नेपालमा शासन प्रणाली सुधारका प्रयासहरूलाई व्यवहारमा प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्नका लागि सांस्कृतिक जडताको अन्त्य गर्नु अत्यावश्यक छ। यसका लागि पहिलो रणनीति हो सञ्चार र अभिवृद्धि कार्यक्रममार्फत सार्वजनिक सेवा प्रदायकहरूलाई सांस्कृतिक जडताका असरबारे संवेदनशील बनाउने। यसले उनीहरूलाई आफूभित्र रहेका परम्परागत सोच र अभ्यासहरूको पुनरावलोकन गर्न प्रेरित गर्दछ। दोस्रो, हरेक सरकारी तहमा सुधारप्रति प्रतिबद्ध, विचारशील र निडर नेतृत्व तयार पारिनु आवश्यक छ, जसलाई परिवर्तन नेतृत्व का रूपमा परिचित गराउन सकिन्छ। तेस्रो, संस्थागत व्यवहारमा रूपान्तरण ल्याउन प्रोत्साहन र पुरस्कार संरचना विकास गरिनुपर्छ—नयाँ र सुधारात्मक सोच, प्रविधि-मैत्री अभ्यास तथा जनमुखी सेवा प्रवाहलाई प्रोत्साहन दिने नीति अवलम्बन गरिनुपर्छ। चौथो, नीतिहरूको कार्यान्वयन अवस्थालाई मापन गर्न नियमित अनुगमन तथा मूल्याङ्कन प्रणालीको विकास गर्नु आवश्यक छ, जसले नीति र व्यवहारबीचको खाडल पहिचान गर्न सहयोग पुर्याउँछ। अन्ततः, सबै सुधार प्रयासहरूलाई स्थानीय सन्दर्भ र आवश्यकताअनुसार अनुकूल बनाइनु पर्छ ताकि नीति कार्यान्वयन स्थानीय तहमै अपनत्वसाथ अघि बढोस्। यी रणनीतिहरू कार्यान्वयन गर्न सकिएमा शासन प्रणालीमा जडित परम्परागत सोचलाई क्रमशः बदल्न सकिन्छ, र सांस्कृतिक जडताको प्रभावकारी व्यवस्थापनमार्फत दिगो सुधार सम्भव हुन्छ।
सांस्कृतिक जडताको मूल जड व्यक्ति, संस्था र समाजमा गहिरो रूपमा जरा गाडेर बसेको सोच, प्रवृत्ति र अभ्यासमा हुन्छ, जसलाई “संस्कार” भनिन्छ। शासन प्रणाली सुधारका लागि यो संस्कार परिवर्तन अपरिहार्य छ। यसको लागि पहिलो चरण हो — चेतना अभिवृद्धि; सुधारका कारण, लाभ र आवश्यकता बारेमा स्पष्ट सन्देश र संवादमार्फत संस्थागत तहमा समझदारी बढाउनु आवश्यक छ। दोस्रो, अनुकरणीय नेतृत्व र आचरण को प्रवर्धन गरिनुपर्छ, जसले आफू उदाहरणीय व्यवहार गरेर अरूलाई पनि प्रेरित गर्छ। तेस्रो, प्रशिक्षण र क्षमता विकास कार्यक्रमहरू सुधारमुखी सोच, सेवा प्रवाहमा जनउत्तरदायित्व, र पारदर्शिता जस्ता मूल्यहरूमा केन्द्रित हुनुपर्छ। चौथो, कर्मचारी मूल्याङ्कन प्रणालीमा संस्कारगत व्यवहार लाई समावेश गरी पुरस्कृत र उत्तरदायी बनाउनुपर्छ। पाँचौं, संस्थागत सुधार र परम्परामा सुधारलाई सम्मान गर्ने संस्कृतिको विकास गरिनुपर्छ जसले परिवर्तनलाई गर्वको विषय बनाउँछ। अन्ततः, यस्तो सुधारलाई निरन्तर अभ्यास, सामाजिक दबाब र प्रणालीगत समर्थनमार्फत जीवन्त राख्नुपर्छ र हर क्षेत्रमा योग्यता प्रणालीको अवलम्बन गर्नु पर्दछ। जबसम्म व्यक्ति र संस्थामा सुधार स्वाभाविक अभ्यास बन्दैन, तबसम्म संस्कार परिवर्तन अपूरो रहन्छ। त्यसैले, शासन सुधारको दिगो जग संस्कार परिवर्तनमै निहित छ।
शासन प्रणालीको सफलता केवल संविधान, कानून, संरचना वा नीतिगत सुधारमा मात्र निर्भर रहँदैन; त्यसको वास्तविक प्रभाव पात्रहरूको सोच, संस्कार, कार्यशैली र सार्वजनिक चरित्रमा आधारित हुन्छ। नेपालले संघीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीमार्फत राजनीतिक रूपान्तरणको महत्वपूर्ण यात्रा तय गरे पनि यसको अपेक्षित प्रतिफल प्राप्त गर्न सांस्कृतिक जडता तथा यथास्थितिवादी प्रवृत्तिमाथि विजय हासिल गर्नु अपरिहार्य छ। कल्चरल इनर्सियाले परम्परागत सोच, पथ निर्भरता, संगठनात्मक जडता र परिवर्तनप्रतिको प्रतिरोधमार्फत सुधारका प्रयासलाई कमजोर बनाउने भएकाले अबको सुधारको केन्द्रबिन्दु संरचनागत परिवर्तनभन्दा बढी संस्कारगत रूपान्तरण हुनुपर्छ। सकारात्मक सोच, सदाचारिता, इच्छाशक्ति, उत्तरदायित्व, योग्यता प्रणाली, जनमुखी कार्यसंस्कृति तथा प्रविधिमैत्री व्यवहारको विकासमार्फत मात्र शासन प्रणालीप्रति जनविश्वास सुदृढ बनाउन सकिन्छ। जसरी भौतिक जडत्व हटाउन बाह्य बल आवश्यक पर्छ, त्यसरी नै सांस्कृतिक जडता हटाउन दूरदर्शी नेतृत्व, निरन्तर सुधार चेतना, संस्थागत अनुशासन र सामाजिक प्रतिबद्धताको आवश्यकता पर्दछ। त्यसैले नेपालको दिगो सुशासन, प्रभावकारी संघीयता र समृद्ध लोकतन्त्रको आधार अन्ततः संस्कार परिवर्तनमै निहित रहेको निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ।
(डा. दामोदर रेग्मी प्रशासनविद तथा गीतकार हुन् )
