आजको विश्व अर्थतन्त्र अभूतपूर्व परिवर्तनको चरणमा छ। उत्पादनका परम्परागत आधारहरू विस्तारै रूपान्तरित हुँदैछन्। भूमि, श्रम र भौतिक पुँजी अझै महत्त्वपूर्ण छन्। तर तिनको उत्पादकत्व निर्धारण गर्ने निर्णायक शक्ति ज्ञान, सूचना, प्रविधि र नवप्रवर्तन बन्दै गएको छ। यही परिवर्तनले ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्रको अवधारणालाई जन्म दिएको हो। यस्तो अर्थतन्त्रमा ज्ञान केवल शिक्षाको विषय हुँदैन। यो उत्पादनको साधन हो। प्रतिस्पर्धाको आधार हो। संस्थागत क्षमताको स्रोत हो। र दीगो विकासको रणनीतिक पुँजी हो।

Advertisement 1

ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्रले मानव मस्तिष्कलाई आर्थिक शक्तिको केन्द्रमा राख्छ। नयाँ विचार, अनुसन्धान, सिर्जनशीलता, सीप, प्रविधि र बौद्धिक सम्पत्तिको प्रभावकारी उपयोगबाट आर्थिक मूल्य सिर्जना गरिन्छ। परम्परागत अर्थतन्त्रमा वस्तुको उत्पादन प्रमुख हुन्थ्यो। ज्ञान अर्थतन्त्रमा विचारको उत्पादन पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। एउटा नयाँ प्रविधि, अनुसन्धानको निष्कर्ष, डिजिटल सेवा वा व्यवस्थापनको नवीन विधिले सीमित भौतिक स्रोतबाट पनि ठूलो आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्न सक्छ। त्यसैले आधुनिक अर्थतन्त्रमा मानव पुँजीलाई राष्ट्रको सबैभन्दा गतिशील सम्पत्तिका रूपमा हेर्न थालिएको छ।

ज्ञान आफैँमा सूचना मात्र होइन। सूचना तथ्यको स्वरूप हो। ज्ञान भने त्यस तथ्यलाई बुझ्ने, विश्लेषण गर्ने र उपयोग गर्ने क्षमता हो। अनुभव, अध्ययन, अनुसन्धान, अभ्यास र अन्तर्दृष्टिबाट ज्ञान विकसित हुन्छ। यसले समस्या पहिचान गर्न सिकाउँछ। समाधान खोज्न प्रेरित गर्छ। निर्णयलाई तर्कसंगत बनाउँछ। यस अर्थमा ज्ञान व्यक्तिको बौद्धिक सम्पत्ति मात्र होइन। यो सामाजिक रूपान्तरणको आधार पनि हो। जब ज्ञान व्यवहारमा रूपान्तरित हुन्छ, तब त्यसले सीप जन्माउँछ। सीप नवप्रवर्तनमा परिणत हुन्छ। नवप्रवर्तन उत्पादनशीलतामा रूपान्तरित हुन्छ। र उत्पादनशीलताले विकासको गति तीव्र बनाउँछ।

ज्ञानको वास्तविक शक्ति यसको सिर्जना र प्रयोगबीचको सम्बन्धमा निहित हुन्छ। ज्ञान सिर्जना भएर मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसको संरक्षण, साझेदारी र उपयोग पनि आवश्यक हुन्छ। यही कारण ज्ञान व्यवस्थापन आधुनिक संस्थाको रणनीतिक कार्य बनेको छ। ज्ञान व्यवस्थापन भन्नाले संस्थाभित्र रहेको ज्ञानको पहिचान, सङ्कलन, वर्गीकरण, संरक्षण, साझेदारी र प्रयोगको व्यवस्थित प्रक्रिया बुझिन्छ। यसले व्यक्तिको अनुभवलाई संस्थागत स्मृतिमा रूपान्तरण गर्छ। कर्मचारी अवकाशमा जाँदा उसको ज्ञान पनि संस्थाबाट बाहिर नजाओस् भन्ने यसको एउटा प्रमुख उद्देश्य हो।

कुनै संस्थाको सबैभन्दा मूल्यवान सम्पत्ति सधैँ कागजातमा देखिँदैन। धेरै ज्ञान कर्मचारीको अनुभवमा लुकेको हुन्छ। कार्यसम्पादनबाट सिकेका पाठहरूमा हुन्छ। समस्या समाधान गर्ने व्यवहारिक सीपमा हुन्छ। बैठकका अनुभवमा हुन्छ। सहकर्मीबीचको अनौपचारिक सिकाइमा हुन्छ। यस्तो ज्ञानलाई अन्तर्निहित ज्ञानका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यसलाई दस्तावेजीकरण, तालिम, कार्यसमूह र ज्ञान साझेदारीमार्फत संस्थागत स्मृतिमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। अन्यथा कर्मचारीसँगै ज्ञान पनि बाहिरिन्छ। यसलाई संस्थागत ज्ञानको क्षति भन्न सकिन्छ।

ज्ञान व्यवस्थापन निरन्तर चल्ने चक्र हो। यसमा तथ्य सङ्कलन हुन्छ। सूचना निर्माण हुन्छ। विश्लेषणबाट ज्ञान विकसित हुन्छ। प्रयोगबाट अनुभव प्राप्त हुन्छ। अनुभव पुनः नयाँ ज्ञानको स्रोत बन्छ। यसरी ज्ञान स्थिर वस्तु होइन। यो गतिशील प्रक्रिया हो। प्रयोग गर्दा परिष्कृत हुन्छ। साझेदारी गर्दा विस्तार हुन्छ। अनुसन्धानसँग जोडिँदा नवीन बन्छ। यही कारण ज्ञानको अर्थ त्यसको भण्डारणमा मात्र होइन, उपयोगमा पनि निहित हुन्छ।

ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्रको अर्को प्रमुख आधार नवप्रवर्तन हो। नवप्रवर्तन केवल नयाँ वस्तु उत्पादन गर्नु होइन। नयाँ विचारलाई उपयोगी परिणाममा रूपान्तरण गर्नु हो। उत्पादनको नयाँ विधि, सेवाको नयाँ स्वरूप, प्रशासनको नयाँ प्रक्रिया, प्रविधिको नयाँ प्रयोग वा समस्याको नयाँ समाधान पनि नवप्रवर्तन हुन सक्छ। अनुसन्धान र ज्ञानबीचको सम्बन्ध बलियो हुँदा नवप्रवर्तनको सम्भावना बढ्छ। विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था, निजी क्षेत्र र सरकारबीच सहकार्य स्थापित हुँदा ज्ञान आर्थिक तथा सामाजिक मूल्यमा रूपान्तरण हुन सक्छ।

नेपालका लागि ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्रको आवश्यकता अझ गहिरो छ। हाम्रो प्राकृतिक स्रोत सीमित छन्। औद्योगिक आधार अपेक्षाकृत कमजोर छ। ठूलो संख्यामा युवा जनशक्ति वैदेशिक रोजगारीमा निर्भर छ। यस्तो अवस्थामा मानव क्षमतालाई राष्ट्र निर्माणको प्रमुख पुँजी बनाउनु आवश्यक छ। नेपालले ज्ञान, सीप, अनुसन्धान र प्रविधिमा आधारित उत्पादनशील अर्थतन्त्र निर्माण गर्न सकेमा सीमित भौतिक स्रोतको बाधालाई धेरै हदसम्म पार गर्न सक्छ। जलविद्युत्, पर्यटन र कृषि जस्ता परम्परागत सम्भावनालाई पनि ज्ञान र प्रविधिसँग जोडेर उच्च मूल्यका आर्थिक गतिविधिमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।

उच्च शिक्षा ज्ञान अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हो। तर उच्च शिक्षाको विस्तार मात्र पर्याप्त हुँदैन। शिक्षाको गुणस्तर, अनुसन्धानको संस्कृति र श्रम बजारसँगको सम्बन्ध पनि बलियो हुनुपर्छ। विश्वविद्यालय अनुसन्धानका केन्द्र बन्नुपर्छ। विद्यार्थी केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने होइन, प्रश्न गर्ने, अनुसन्धान गर्ने र समाधान खोज्ने नागरिक बन्नुपर्छ। विज्ञान, प्रविधि, व्यवस्थापन, सामाजिक विज्ञान र मानविकीबीच अन्तरविषयगत सहकार्य आवश्यक छ। ज्ञानको कुनै एउटा शाखाले मात्र आधुनिक समाजका जटिल समस्याको समाधान गर्न सक्दैन।

नेपालमा अनुसन्धान र विकासमा लगानी वृद्धि गर्नु पनि अपरिहार्य छ। अनुसन्धानलाई शैक्षिक उपाधि प्राप्त गर्ने औपचारिक प्रक्रियामा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन। अनुसन्धानले नीति निर्माणसँग जोडिनुपर्छ। सार्वजनिक समस्याको प्रमाणमा आधारित अध्ययन हुनुपर्छ। कृषि, स्वास्थ्य, शिक्षा, जलवायु परिवर्तन, ऊर्जा, शहरी व्यवस्थापन, डिजिटल शासन र सार्वजनिक प्रशासनका क्षेत्रमा अनुसन्धानको परिणाम व्यवहारमा प्रयोग हुनुपर्छ। अनुसन्धान र नीति निर्माणबीचको दूरी घटाउन सकेमा ज्ञानको सामाजिक प्रतिफल बढ्न सक्छ।

डिजिटल प्रविधिले ज्ञानको लोकतान्त्रीकरणलाई नयाँ आयाम दिएको छ। इन्टरनेट, डिजिटल पुस्तकालय, खुला शैक्षिक सामग्री, अनलाइन पाठ्यक्रम, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र डेटा विश्लेषणले ज्ञानको पहुँचलाई भौगोलिक सीमाबाट धेरै हदसम्म मुक्त गरेका छन्। एउटा सानो कोठाबाट विश्वका विश्वविद्यालय, पुस्तकालय र अनुसन्धान सामग्रीसम्म पहुँच सम्भव भएको छ। यसले ज्ञान उत्पादन र वितरणको पुरानो संरचनालाई परिवर्तन गरेको छ। तर डिजिटल पहुँचसँगै डिजिटल साक्षरता, साइबर सुरक्षा, तथ्यको विश्वसनीयता र सूचना नैतिकताको प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण बनेका छन्।

ज्ञानको विस्तारसँगै गलत सूचना पनि तीव्र गतिमा फैलिन सक्छ। त्यसैले सूचना प्राप्त गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसको सत्यता परीक्षण गर्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ। आलोचनात्मक सोच आधुनिक ज्ञान अर्थतन्त्रको अनिवार्य सीप हो। नागरिकले सूचना र ज्ञानबीचको अन्तर बुझ्नुपर्छ। प्रविधिले मानिसलाई सक्षम बनाउनुपर्छ। भ्रमित बनाउनु हुँदैन। यसका लागि शिक्षा प्रणालीमा डिजिटल साक्षरता, मिडिया साक्षरता र नैतिक विवेकलाई समावेश गर्नु आवश्यक छ।

ज्ञान अर्थतन्त्रमा सरकारको भूमिका निर्णायक हुन्छ। सरकारले ज्ञानको वातावरण निर्माण गर्ने हो। अनुसन्धान तथा विकासमा लगानी बढाउने, उच्च शिक्षाको गुणस्तर सुधार गर्ने, सीप विकासलाई श्रम बजारसँग जोड्ने, नवप्रवर्तनका लागि वित्तीय तथा संस्थागत प्रोत्साहन दिने र डिजिटल पूर्वाधार विस्तार गर्ने कार्य राज्यका प्रमुख दायित्व हुन्। सार्वजनिक प्रशासनभित्र पनि ज्ञान व्यवस्थापनको संस्कृति विकास गर्नुपर्छ। मन्त्रालय, विभाग र कार्यालयमा सिर्जना भएको ज्ञानलाई व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण र साझेदारी गर्ने प्रणाली आवश्यक छ।

सार्वजनिक प्रशासनमा ज्ञान व्यवस्थापनको महत्त्व अझ व्यापक छ। कर्मचारीको अनुभव संस्थाको सम्पत्ति हो। एउटा कार्यालयमा वर्षौँदेखि विकसित भएको कार्यविधि, समस्या समाधानको अभ्यास र सेवाप्रवाहको अनुभव अर्को कर्मचारीका लागि सिकाइको स्रोत बन्न सक्छ। त्यसैले तालिम, अनुभव आदानप्रदान, कार्यसम्पादन समीक्षा, डिजिटल अभिलेख र संस्थागत सिकाइलाई प्रशासनिक प्रणालीको नियमित भाग बनाउनुपर्छ। यसले निर्णय प्रक्रियालाई तीव्र बनाउँछ। दोहोरो प्रयास घटाउँछ। समय र स्रोतको बचत गर्छ। सेवाको गुणस्तर सुधार गर्छ।

ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्रको सफलताका लागि निजी क्षेत्रको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण छ। उद्योगले अनुसन्धानमा लगानी गर्नुपर्छ। विश्वविद्यालयसँग सहकार्य गर्नुपर्छ। नयाँ प्रविधि आत्मसात गर्नुपर्छ। कर्मचारीको सीप विकासमा लगानी गर्नुपर्छ। स्टार्टअप र उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। विशेषतः युवाको सिर्जनात्मक क्षमतालाई उत्पादनसँग जोड्न सकेमा रोजगारी सिर्जना र आर्थिक रूपान्तरण दुवै सम्भव हुन्छ। ज्ञानलाई विदेश पठाउने मात्र होइन, ज्ञानलाई देशमै मूल्य सिर्जना गर्ने साधन बनाउनुपर्छ।

यस सन्दर्भमा ज्ञानको सामाजिक आयामलाई पनि बिर्सन हुँदैन। ज्ञान अर्थतन्त्रले समावेशी विकासलाई पनि सम्बोधन गर्नुपर्छ। ग्रामीण समुदाय, महिला, सीमान्तकृत वर्ग र आर्थिक रूपमा कमजोर समूहलाई ज्ञान तथा डिजिटल स्रोतमा पहुँच नदिइएमा ज्ञान अर्थतन्त्रले असमानता बढाउन सक्छ। त्यसैले डिजिटल विभाजन घटाउनु आवश्यक छ। सबै नागरिकलाई गुणस्तरीय शिक्षा, प्रविधि र ज्ञानमा समान पहुँच सुनिश्चित गर्नु ज्ञानमा आधारित विकासको नैतिक आधार हो।

ज्ञानको यात्रा अन्ततः मानव क्षमताको यात्रा हो। ज्ञानले मानिसलाई  दक्ष बनाउँछ। विवेकी बनाउँछ। प्रश्न गर्न सिकाउँछ। पूर्वाग्रहबाट मुक्त हुन प्रेरित गर्छ। नयाँ सम्भावना देख्न सक्षम बनाउँछ। त्यसैले ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्रलाई केवल आर्थिक अवधारणाका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यो चेतनाको रूपान्तरण पनि हो। जब ज्ञानले नीति, प्रशासन, उद्योग, शिक्षा र नागरिक जीवनलाई जोड्छ, तब विकासको अर्थ पनि फराकिलो हुन्छ।