Orange Economy, जसलाई सिर्जनात्मक अर्थतन्त्र पनि भनिन्छ, मानव सिर्जनात्मकता, सांस्कृतिक सम्पदा र बौद्धिक पूँजीमा आधारित आर्थिक गतिविधिहरूको एक गतिशील क्षेत्र हो। यस मोडेलले विचार, डिजाइन र विविध सांस्कृतिक अभिव्यक्तिहरू मार्फत (Intangible Wealth) सिर्जना गर्दछ, जहाँ बौद्धिक पूँजीलाई प्राथमिक  Input को रूपमा लिइन्छ। यो अवधारणालाई कोलम्बियाली अर्थशास्त्रीहरू फेलिप बुइट्रागो र इभान डुकले लोकप्रिय बनाएका हुन्, जसमा ‘Orange’ रङले प्रतीकात्मक रूपमा सिर्जनात्मकता र सांस्कृतिक पहिचानलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। यसको दायरा अत्यन्त व्यापक छ, जसमा परम्परागत दृश्य र प्रदर्शनकारी कला, चलचित्र, संगीत, र प्रकाशन जस्ता सांस्कृतिक उद्योगहरूका साथै सफ्टवेयर निर्माण, भिडियो गेम, एनिमेसन र डिजिटल सामग्री निर्माण जस्ता आधुनिक प्रविधिमा आधारित क्षेत्रहरू समावेश छन्। यस अर्थतन्त्रको मुख्य आधार  (mindfactures) हो, जसको अर्थ यस्ता वस्तु वा सेवाहरू हुन् जसको सांकेतिक मूल्य तिनीहरूको भौतिक उपयोगिता भन्दा धेरै बढी हुन्छ। विश्वव्यापी रूपमा Orange Economy वार्षिक करिब ४.३ ट्रिलियन अमेरिकी डलर राजस्व उत्पन्न गर्दै विश्वको कूल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) मा ३.१% योगदान पुर्‍याउँछ र झन्डै ५ करोड रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्दछ। यो क्षेत्र विशेष गरी युवा र महिलाहरूलाई समावेशी रोजगारी प्रदान गर्न र दिगो विकास लक्ष्यहरू (SDGs) हासिल गर्न अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ।

Advertisement 1

नेपाल जस्तो देशको लागि Orange Economy आवश्यकता:

• रोजगारीको सिर्जना: Orange Economy ले अन्य क्षेत्रको तुलनामा १५ देखि २९ वर्षका युवाहरूलाई बढी रोजगारी प्रदान गर्दछ। नेपालका सिर्जनात्मक युवाहरूलाई स्वदेशमै स्वरोजगार र उद्यमी बनाउन यो क्षेत्र अत्यन्त आवश्यक छ।
• सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र प्रवर्द्धन: नेपालको समृद्ध सांस्कृतिक इतिहास, परम्परा, र कलालाई आर्थिक लाभमा बदल्न अरेन्ज इकोनोमीले मद्दत गर्दछ। यसले देशको मौलिक पहिचानलाई विश्वव्यापी मञ्चमा पुर्‍याउँछ र सांस्कृतिक पर्यटनलाई बढावा दिन्छ।
• आर्थिक विविधीकरण: परम्परागत कृषि र उत्पादन क्षेत्रमा मात्र निर्भर रहनुको सट्टा सिर्जनात्मक उद्योगहरू मार्फत अर्थतन्त्रलाई विविधीकरण गर्न यसले सहयोग गर्दछ।
• महिला सशक्तीकरण: सिर्जनात्मक क्षेत्रहरूमा महिलाहरूको सहभागिता र नेतृत्व अन्य परम्परागत क्षेत्रको तुलनामा उच्च हुने गर्दछ, जसले नेपालको समावेशी विकासमा टेवा पुर्‍याउँछ।
• डिजिटल रूपान्तरण र प्रविधिको प्रयोग: सफ्टवेयर, ग्यामिङ, र डिजिटल सामग्री निर्माण जस्ता क्षेत्रहरूले नेपाली सिर्जनाकर्ताहरूलाई विश्वव्यापी बजार (global market) सँग प्रत्यक्ष जोड्ने अवसर दिन्छ।
• दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) प्राप्ति: यो क्षेत्रको वातावरणीय प्रभाव (carbon footprint) तुलनात्मक रूपमा कम हुने भएकाले यसले दिगो विकास र वातावरणीय संरक्षणमा मद्दत गर्दछ।
• सामाजिक एकता र सामुदायिक विकास: कला, संगीत र जात्राहरूले समुदायमा सामाजिक सद्भाव कायम राख्न र उपेक्षित क्षेत्रहरूको सांस्कृतिक र आर्थिक पुनरुत्थान गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछन्।
• बौद्धिक सम्पत्तिको मूल्य: सिर्जनात्मक कार्यहरूलाई प्रतिलिपि अधिकार (copyright) र बौद्धिक सम्पत्ति अधिकार मार्फत सुरक्षित गरी दीर्घकालीन आयको स्रोत बनाउन सकिन्छ।

(Orange Economy) भित्र पर्ने क्षेत्रहरू:

Advertisement 2

१. कला र सम्पदा (Arts and Heritage): यस अन्तर्गत मानव सभ्यताको मौलिक पहिचान र सिर्जनात्मकता झल्काउने क्षेत्रहरू पर्दछन्:

• दृश्य कला (Visual Arts): चित्रकला, मूर्तिकला, फोटोग्राफी, र एन्टिक्स (पुरातात्विक सामग्री)।
• प्रदर्शन कला (Performing Arts): संगीत, नाटक (थिएटर), नृत्य, ओपेरा, सर्कस, र कठपुतली नाच।
• सांस्कृतिक सम्पदा (Heritage): ऐतिहासिक स्थलहरू, संग्रहालयहरू, पुस्तकालयहरू, उत्सवहरू (Festivals), जात्राहरू, र परम्परागत ज्ञान।
• पर्यटन र ग्यास्ट्रोनोमी: प्राकृतिक पार्क, इको-टुरिज्म, र ग्यास्ट्रोनोमी (खाद्य संस्कृति)।

२. परम्परागत सांस्कृतिक उद्योगहरू (Conventional Cultural Industries): यस अन्तर्गत ती   सिर्जनात्मक सामग्रीहरू पर्दछन् जुन ठूलो मात्रामा पुन: उत्पादन र वितरण गर्न सकिन्छ:

Advertisement 3

• प्रकाशन (Publishing): पुस्तक, समाचारपत्र, पत्रपत्रिका, र साहित्यिक कृतिहरू।
• श्रव्य–दृश्य (Audiovisual): चलचित्र (Film), टेलिभिजन, भिडियो, र वृत्तचित्रहरू।
• फोनोग्राफिक (Phonographic): रेडियो र रेकर्ड गरिएको संगीत।

३. कार्यात्मक सिर्जना, नयाँ मिडिया र सफ्टवेयर (Functional Creations, New Media, and Software): यस क्षेत्रमा प्रविधि र व्यापारिक उपयोगितासँग जोडिएका सिर्जनात्मक कार्यहरू पर्दछन्:

• डिजाइन (Design): फेसन डिजाइन, इन्टेरियर डिजाइन, ग्राफिक डिजाइन, औद्योगिक (Product) डिजाइन, गहना (Jewelry) डिजाइन, र खेलौना डिजाइन।
• विज्ञापन (Advertising): बजार प्रवर्द्धन र विज्ञापन एजेन्सीहरूका कार्यहरू।
• नयाँ मिडिया र सफ्टवेयर (New Media and Software): भिडियो गेम, सफ्टवेयर निर्माण, एनिमेसन, र डिजिटल सामग्री निर्माण।
• वास्तुकला (Architecture): भवन डिजाइन र वास्तुकला सम्बन्धी कार्यहरू।

यसका साथै, सिर्जनात्मक अनुसन्धान र विकास (Orange R+D+i), सिर्जनात्मक शिक्षा, र बौद्धिक सम्पत्ति अधिकारको व्यवस्थापन जस्ता सहयोगी गतिविधिहरू पनि (Orange Economy) काअभिन्न हिस्सा हुन् । यद्यपि, यसको सफल कार्यान्वयनमा धेरै चुनौतीहरू पनि छन्। सिर्जनात्मक क्षेत्रको आधिकारिक तथ्याङ्कको अभावले यसलाई अझै पनि “अदृश्य अर्थतन्त्र” को रूपमा सीमित राखेको छ । परम्परागत वित्तीय संस्थाहरूले सिर्जनात्मक कार्यलाई उच्च जोखिमपूर्ण मान्नु र बौद्धिक सम्पत्ति अधिकार (IPR) को संरक्षणमा प्रभावकारी कानुनको अभाव हुनु मुख्य समस्याहरू हुन् । अनौपचारिक क्षेत्रको प्रधानता र डिजिटल विभाजनले साना उद्यमीहरूलाई मूल प्रवाहमा आउन बाधा पुर्‍याएको छ । नेपालले अरेन्ज इकोनोमीको पूर्ण क्षमता उपयोग गर्न ‘७ आई‘ (7is) को अवधारणा अनुरूप दीर्घकालीन नीति, वित्तीय पहुँच र डिजिटल पूर्वाधारमा लगानी बढाउनु आवश्यक छ । चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्दै नेपाली प्रतिभालाई स्वदेशमै उद्यमी बनाउन सकेमा यो क्षेत्र नेपालको दिगो आर्थिक रूपान्तरणको मेरुदण्ड सावित हुनेछ।