प्रबिन ढकाल
१. पृष्ठभूमि (Background)
मानव सभ्यताको सम्पूर्ण विकासक्रम, विकास र स्थायित्व केवल भौतिक संरचना वा आर्थिक समृद्धिमा मात्र सीमित नरहीमानवीय मूल्य (Human Values) र नीतिशास्त्र (Ethics) को दरिलो जगमा उभिएको हुन्छ। मानवीय मूल्यहरू ती सार्वभौमिक एवं मौलिक तत्त्व हुन् जसले मनुष्यलाई इतर प्राणीहरूभन्दा भिन्न, विवेकशील, संवेदनशील र दायित्वबोध भएको सामाजिक प्राणीका रूपमा स्थापित गराउँछन्। दर्शनशास्त्र तथा सामाजिक नीतिशास्त्रका स्थापित मान्यता अनुसार सत्य, अहिंसा, करुणा, न्याय, भ्रातृत्व, सहिष्णुता, निष्पक्षता र इमानदारी जस्ता गुणहरू मानव अस्तित्व र सामाजिक सद्भावका आधारशीला हुन्। नीतिशास्त्रले समाजमा मानव आचरण र व्यवहारलाई नियमन गर्दै कुन कार्य नैतिक हो र कुन अनैतिक, कुन उचित हो र कुन अनुचित भनी मूल्यांकन गर्ने स्पष्ट मानदण्ड र मार्गदर्शन प्रदान गर्दछ।

Advertisement 1

ऐतिहासिक एवं दार्शनिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, प्राचीन ग्रीक दार्शनिक एरिस्टोटलले मानिसलाई प्रकृतिले नै सामाजिक र राजनीतिक प्राणी बनाएको उल्लेख गर्दै मानव जीवनको मुख्य लक्ष्य “सद्गुण” (Virtue) र “सर्वोच्च हित” (Supreme Good) को प्राप्ति हुनुपर्ने तर्क प्रस्तुत गरेका थिए। त्यसैगरी इमानुएल कान्टको कर्तव्यशास्त्र (Deontology) ले समाजका प्रत्येक व्यक्तिलाई कुनै स्वार्थ सिद्धिको साधनका रूपमा नभई आफैँमा एउटा साध्यका रूपमा सम्मान गर्नुपर्ने सार्वभौम नैतिक कर्तव्यको वकालत गर्दछ। जोन स्टुअर्ट मिल जस्ता उपयोगितावादी (Utilitarian) चिन्तकहरूले अधिकतम मानिसको अधिकतम हित र सामूहिक कल्याणलाई नै नैतिकताको मूल ककसटी मानेका छन्। आधुनिक राजनीतिक दर्शनमा जोन रोल्स (John Rawls) ले न्यायलाई सामाजिक संस्थाहरूको प्राथमिक गुणका रूपमा परिभाषित गर्दै निष्पक्षता (Fairness) र जन-विवेक (Public Reason) को सिद्धान्त अघि सारेका छन्।

तर, आधुनिक २१औँ शताब्दीमा तीव्र औद्योगिकीकरण, प्रविधिको अनियन्त्रित विकास, घोर भौतिकवाद, र अन्ध-उपभोक्तावादका कारण यी सार्वभौमिक मानवीय मूल्यहरूमा गम्भीर ह्रास आइरहेको छ। जब समाजमा नैतिक चेतना, सामाजिक उत्तरदायित्व र सहानुभूतिको कमी हुन्छ, तब सामाजिक सन्तुलन डगमगाउँछ। मानवीय मूल्य र नैतिकताको यही अभाव नै समाजमा उत्पन्न हुने साना-ठूला विवाद, सामाजिक विभेद, हिंसा र अन्ततः उग्र आतंकवादको मुख्य जड बन्न पुगेको छ।

२. मानवीयता र नैतिकताको अभाव (Shortage of Humanity and Ethics)

२.१ मानवीयता र नैतिक ह्रासको स्वरूप

मानवीयताको अभाव भन्नाले मानिसमा हुनुपर्ने प्राकृतिक संवेदना, दया, सहानुभूति, र अरूका अधिकारप्रतिको सम्मान घट्दै जानु हो। आधुनिक समाजमा मानिसहरू तीव्र रूपमा आत्मकेन्द्रित (Egotistical) र स्वार्थी बन्दै गएका छन्। सामाजिक नीतिशास्त्रका गहन अध्ययनहरूले देखाएअनुसार समाजमा नैतिकताको ह्रास हुनुका मुख्य स्वरूपहरूलाई निम्नानुसार वर्गीकरण गर्न सकिन्छ:

क्षेत्र,नैतिक ह्रासको लक्षण तथा स्वरूप,सामाजिक र मानवीय प्रभाव

व्यक्तिगत स्तर,”अत्यधिक स्वार्थ, इमानदारीको कमी, दायित्वहीनता र आत्मसन्तुष्टिको गलत अवधारणा”,”मानसिक तनाव, एकाकीपन, व्यक्तिगत चरित्रको पतन र इमानदारीको ह्रास”

पारिवारिक र सामाजिक स्तर,”आपसी विश्वासमा कमी, ज्येष्ठ नागरिक र असहायहरूप्रति बेवास्ता, सम्बन्धहरूमा विघटन”,”सामाजिक एकता र सद्भावको विनाश, सामूहिक पुँजी (Social Capital) को ह्रास”

संस्थागत र राजनीतिक स्तर,”भ्रष्टाचार, अधिकारको दुरुपयोग, पक्षपात, र दण्डहीनताको संस्कृति”,”राज्य र सार्वजनिक संस्थाहरूमा जनविश्वासको अन्त्य, कुशासन र अशान्ति”

वैश्विक र वातावरणीय स्तर,”प्राकृतिक स्रोतको दोहन, हतियारको होडबाजी, र अन्य समुदायप्रतिको असहिष्णुता”,”वातावरणीय विनाश, युद्ध, विस्थापन र उग्रवादको विस्तार”

२.२ सामाजिक मान्यता र नियमहरूको विचलन

समाजिक नियमहरू (Social Norms) र संस्थाहरू (Institutions) ले मानिसका असीमित स्वार्थी इच्छाहरूलाई नियन्त्रण गरी समाजमा व्यवस्थित शृङ्खला कायम राख्छन्। सामाजिक मान्यताहरूको निर्माण अभ्यास (Habitualization), वस्तुनिष्ठता (Objectification) र सङ्ग्रह (Sedimentation) को प्रक्रियाबाट हुन्छ। जब सामाजिक नियमहरू कमजोर हुन्छन् वा अमानवीय रीतिरिवाजहरूलाई संस्थागत गरिन्छ, तब नैतिकताको अभाव झन् गहिरिन्छ। समाजमा जब अमानवीय आचरणलाई मौन स्वीकृति दिइन्छ, त्यसले सामाजिक संरचनालाई नै विकृत बनाउँछ।

२.३ प्रविधि र धर्मको अनैतिक दुरुपयोग

आधुनिक युगमा प्रविधिको विकासले सञ्चारमा सहजता ल्याए तापनि यसको अनैतिक प्रयोगले सामाजिक विभाजन बढाएको छ। सामाजिक सञ्चारमाध्यमहरूमा घृणास्पद अभिव्यक्ति (Hate Speech), भ्रामक सूचना, र अनलाइन उत्पीडन बढेका छन्। युवाल नोआ हरारीका अनुसार प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को अनैतिक प्रयोगले पूर्वाग्रहहरूलाई संस्थागत गर्ने र मानिसलाई झन् एकाकी र असहिष्णु बनाउने जोखिम बढाएको छ। त्यसैगरी, धर्मको वास्तविक मर्म (सद्भाव, करुणा, प्रेम) लाई बिर्सेर राजनीतिक स्वार्थका लागि धर्मको साम्प्रदायिक दुरुपयोग गर्दा समाजमा कट्टरता र नैतिकताको ह्रास भएको छ।

३. विवाद र आतंकवादका कारणहरू (Causes of Dispute and Terrorism)

मानवीय मूल्य र नैतिकताको अभाव नै समाजमा साना मनमुटावदेखि लिएर अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका सशस्त्र द्वन्द्व र आतंकवाद जन्मिनुको मुख्य कारण हो। यसका प्रमुख कारकहरूलाई निम्नानुसार विश्लेषण गर्न सकिन्छ:

[मानवीय मूल्य र नैतिकताको अभाव]

│

├──►  स्वार्थ, असहिष्णुता र सहानुभूतिहीनता

│       │

│       └──► साम्प्रदायिकता, धार्मिक कट्टरता र घृणा

│

├──► सामाजिक-आर्थिक अन्याय र असमानता

│       │

│       └──► सीमान्तीकरण, गरिबी र निराशा

│

└──► संस्थागत असफलता र दण्डहीनता

│

└──► हिंसा, सशस्त्र द्वन्द्व र आतंकवाद

३.१ धार्मिक कट्टरता र साम्प्रदायिकता (Communalism and Religious Extremism)

जब समाजमा धर्मनिरपेक्ष मूल्य (Secular Values) र सहिष्णुता (Tolerance) को अभाव हुन्छ, तब साम्प्रदायिकताले जन्म लिन्छ। राम पुनियानीको विश्लेषण अनुसार राजनीति र धर्मको अनैतिक सम्मिश्रणले समाजमा अविश्वास र दङ्गा-फसाद सिर्जना गर्दछ। धर्मका नाममा कट्टरपन्थी विचार फैलाउने, अरूको आस्थालाई अपमान गर्ने र आफ्नो विचार मात्र सत्य हो भन्ने एकाङ्गी दृष्टिकोणले उग्रवाद र आतंकवादलाई मलजल गर्दछ।

३.२ सामाजिक र आर्थिक अन्याय (Social and Economic Injustice)

न्यायको अभाव नै अशान्तिको मुख्य कारक हो। समाजमा स्रोत-साधनको असमान वितरण, धनी र गरिबबीचको फराकिलो खाडल, जातीय, लैङ्गिक तथा सांस्कृतिक विभेदले सीमान्तकृत समुदायमा तीव्र असन्तोष र निराशा पैदा गर्दछ। जब मानिसहरूले कानुनी र नैतिक मार्गबाट न्याय पाउँदैनन्, तब उनीहरू हिंसात्मक मार्ग वा उग्रवादी समूहहरूको प्रलोभनमा पर्ने जोखिम रहन्छ।

३.३ लैङ्गिक हिंसा र शक्ति संरचना (Gender-Based Violence and Power Imbalance)

समाजमा नैतिकताको कमीको अर्को प्रत्यक्ष रूप लैङ्गिक हिंसा र असमानता हो। पितृसत्तात्मक सोच, अशिक्षा, गरिबी र कानुनी संरक्षणको अभावका कारण महिलाहरूमाथि हुने शारीरिक, मानसिक, र सामाजिक हिंसाले समाजको नैतिक धरातललाई ध्वस्त बनाउँछ। युद्ध र द्वन्द्वका समयमा यौन हिंसालाई हतियारका रूपमा प्रयोग गरिनु मानवीय मूल्यको गम्भीर उल्लङ्घन हो।

३.४ दण्डहीनता र संस्थागत असफलता (Weak Institutions and Impunity)

कानुनको शासन (Rule of Law) र संस्थागत उत्तरदायित्व नभएका राज्यहरूमा अपराधीहरूले निर्धक्क हिंसा फैलाउने वातावरण पाउँछन्। राजनीतिक स्वार्थका लागि उग्रवादी समूहहरूलाई संरक्षण दिने, मानव अधिकारको उल्लङ्घन गर्ने र भ्रष्टाचारलाई बढावा दिने कार्यले राज्यको नैतिक वैधानिकता गुम्छ, जसले गर्दा आतंकवाद र द्वन्द्वले उग्र रूप लिन्छ।

४. नैतिकता, सहानुभूति र मानवीय मूल्यको विकास कसरी गर्ने? (How to Develop Ethics, Sympathy and Moral Values)

मानवीय मूल्य र नैतिकताको पुनरुत्थान बिना शान्त र समृद्ध समाजको कल्पना गर्न सकिँदैन। नैतिकता र सहानुभूतिको विकासका लागि व्यक्ति, परिवार, शिक्षा र राज्यस्तरबाट एकीकृत प्रयास आवश्यक छ।

४.१ मूल्य-आधारित शिक्षा र आत्म-अन्वेषण (Value-Based Education and Self-Exploration)

शिक्षा केवल प्राविधिक ज्ञान वा रोजगारी प्राप्त गर्ने माध्यम मात्र नभई चरित्र निर्माणको आधार हुनुपर्छ। १.  आत्म–अन्वेषण (Self-Exploration):  मानिसले आफ्नो भित्री इच्छा, प्राकृतिक स्वीकृति (Natural Acceptance) र मान्यताहरूबीचको अन्तरलाई बुझेर विरोधाभासहरू हटाउनुपर्छ। २.  पाठ्यक्रममा नैतिकताको समावेश:  प्राथमिक तहदेखि उच्च शिक्षासम्म लोकतान्त्रिक, धर्मनिरपेक्ष र वैज्ञानिक मूल्यहरूलाई पाठ्यक्रममा अनिवार्य समावेश गरिनुपर्छ। ३.  सहानुभूति र परोपकारको अभ्यास:  विद्यार्थीहरूलाई ‘उबुन्टु’ (Ubuntu – “हामी छौँ र म छु”) को भावना र परोपकारी कार्यहरूमा संलग्न गराउनुपर्छ।

४.२ लोकतान्त्रिक र धर्मनिरपेक्ष मूल्यहरूको सुदृढीकरण

सभ्य समाज निर्माणका लागि निम्नलिखित सार्वभौम मूल्यहरूलाई प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ:

समानता (Equality):  कानुनी, राजनीतिक र सामाजिक स्तरमा सबै नागरिकलाई समान अवसर र अधिकार प्रदान गर्ने।

स्वतन्त्रता (Liberty):  अरूको अधिकारमा हनन नहुने गरी विचार, अभिव्यक्ति र आस्थाको स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्ने।

बन्धुत्व र ऐक्यबद्धता (Fraternity & Solidarity):  विविधताबीच एकता र सङ्कटका बेला परस्पर सहयोगको भावना जागृत गराउने।

न्याय (Justice):  सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक निष्पक्षता कायम गर्ने।

सहिष्णुता र बहुलता (Tolerance & Pluralism):  फरक विचार, संस्कृति र धर्मप्रतिको सम्मान र स्वीकार्यता बढाउने।

[मानवीय मूल्य र नैतिकताको विकास]

│

┌───────────────────────────┼───────────────────────────┐

▼                           ▼                           ▼

[व्यक्तिगत एवं नैतिक चेतना]    [सामाजिक र सांस्कृतिक मूल्य]  [संवैधानिक एवं संस्थागत जग]

── कान्टियन कर्तव्यशास्त्र    ── ‘उबुन्टु’ (Ubuntu) भावना     ── धर्मनिरपेक्षता र समानता

── एरिस्टोटलको सद्गुण अभ्यास   ── अन्तरधार्मिक संवाद         ── कानुनको शासन र न्याय

── आत्म-अन्वेषण र ध्यान        ── सामूहिक ऐक्यबद्धता         ── वैज्ञानिक दृष्टिकोण

४.३ नीतिशास्त्रीय सिद्धान्तहरूको व्यावहारिक प्रयोग

मानिसलाई नैतिक निर्णय लिन सक्षम बनाउन विभिन्न नीतिशास्त्रीय दृष्टिकोणहरूको व्यावहारिक ज्ञान आवश्यक छ:

कर्तव्यशास्त्र (Kantian Deontology):  नतिजा जेसुकै भए पनि नैतिक नियम र कर्तव्यको इमानदारीपूर्वक पालना गर्ने।

उपयोगितावाद (Utilitarianism):  अधिकतम मानिसको अधिकतम हित हुने विकल्पको चयन गर्ने।

सद्गुण नीतिशास्त्र (Virtue Ethics):  इमानदारी, दया, साहस र संयम जस्ता व्यक्तिगत गुणहरूको निरन्तर अभ्यास गर्ने।

सहानुभूति–आधारित नीतिशास्त्र (Care-Based Ethics):  अरूको पीडालाई महसुस गरी सहयोगी व्यवहार (Prosocial Behavior) प्रदर्शन गर्ने।

५. विवाद, आतंकवाद र नैतिक संकट समाधानका उपायहरू (How to Eliminate Dispute, Terrorism, and Moral Decline)

विवाद र आतंकवादको उन्मूलनका लागि केवल सैन्य वा कानुनी बल मात्र पर्याप्त हुँदैन; यसका लागि नैतिक, सामाजिक र संस्थागत पुनर्संरचना अपरिहार्य छ।

५.१ समावेशी अभ्यास र सामाजिक न्याय (Inclusive Practices and Social Justice)

विभेदको अन्त्य:  जाति, लिङ्ग, धर्म वा क्षेत्रका आधारमा हुने सबै प्रकारका विभेदलाई कानुन र व्यवहार दुवैबाट पूर्ण रूपमा उन्मूलन गर्ने।

सीमान्तकृत समुदायको सशक्तीकरण:  शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीमा सकारात्मक विभेद (Affirmative Action) र समावेशी नीतिहरू लागू गर्ने।

आर्थिक खाडल न्यूनीकरण:  न्यायोचित कर प्रणाली र सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रममार्फत धनी र गरिबबीचको दूरी घटाउने।

५.२ संस्थागत सुधार र कानुनको पालना (Institutional Reforms and Rule of Law)

पारदर्शिता र उत्तरदायित्व:  सार्वजनिक संस्थाहरू, अदालत र सुरक्षा निकायहरूमा भ्रष्टाचार शून्य सहनशीलता (Zero Tolerance) नीति अपनाउने।

मानव अधिकारको संरक्षण:  राज्य र गैर-राज्य पक्षहरूबाट हुने मानव अधिकार उल्लङ्घनका घटनाहरूमा कडा कानुनी कारबाही गर्ने।

वैज्ञानिक दृष्टिकोण (Scientific Temper):  निर्णय प्रक्रियाहरूमा अन्धविश्वास र पूर्वाग्रहको साटो प्रमाण-आधारित (Evidence-based) र तर्कसङ्गत विचारलाई प्रोत्साहन गर्ने।

५.३ अन्तरधार्मिक संवाद र शान्ति प्रवर्द्धन (Interfaith Dialogue and Peace Building)

अन्तरधार्मिक संवाद:  विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक समूहहरूबीच निरन्तर संवाद र सहकार्यका माध्यमबाट आपसी भ्रम र अविश्वास हटाउने।

शान्ति शिक्षा:  विद्यालय र समुदाय स्तरमा द्वन्द्व रूपान्तरण (Conflict Transformation) र अहिंसात्मक सञ्चारको तालिम दिने।

अन्तर्राष्ट्रिय भ्रातृत्व:  विश्वव्यापी चुनौतीहरू (जस्तै जलवायु परिवर्तन, गरिबी, र आतंकवाद) विरुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र साझा दायित्वको भावना अभिवृद्धि गर्ने।

 ६. निष्कर्ष (Conclusion)

मानवीय मूल्य र नैतिकता कुनै अमूर्त दार्शनिक कल्पना मात्र नभएर मानव समाजको शान्ति, अस्तित्व र प्रगतिका लागि अनिवार्य व्यावहारिक आधारहरू हुन्। आधुनिक संसारमा घटित भइरहेका सामाजिक विवाद, हिंसा, साम्प्रदायिक विद्वेष र उग्र आतंकवादको मुख्य कारण मानिसमा मानवीय संवेदना, नैतिक चेतना र सहानुभूतिको तीव्र ह्रास हुनु नै हो। स्वार्थ, अहंकार र पूर्वाग्रहले अन्धो बनेको समाजले कहिल्यै दिगो शान्ति र समृद्धि हासिल गर्न सक्दैन। यस गम्भीर सङ्कटबाट मुक्ति पाउनका लागि शिक्षा, समाज र शासन व्यवस्थामा नैतिक मूल्यहरूको पुनरुत्थान गर्नु आवश्यक छ। बाल्यकालदेखि नै सत्य, करुणा, इमानदारी, सहिष्णुता, र सामाजिक उत्तरदायित्व जस्ता सार्वभौम मूल्यहरू बढाउनुपर्छ। लोकतान्त्रिक मूल्य, धर्मनिरपेक्षता, न्याय र वैज्ञानिक दृष्टिकोणलाई संस्थागत गर्दै ‘सर्वजन हिताय, सर्वजन सुखाय’ र ‘उबुन्टु’ को भावनालाई व्यवहारमा उतार्न सकेमा मात्र विवाद र आतंकवादको जडलाई उखेलेर एउटा सुसंस्कृत, सभ्य र शान्तिपूर्ण विश्व समाजको निर्माण गर्न सकिनेछ।

सन्दर्भ सामग्री:

• De, I., et al. (2021). Introduction: Institutions and social norms. In Social norms, gender and collective behaviour (pp. 1–25). Springer Nature Singapore
• Ojha, P. K., Gupta, B. K., Mishra, D., Verma, A. P., & Mishra, B. P. (2022). e-Reading manual on human values and ethics (ASS-114). Department of Agricultural Extension, College of Agriculture, Banda University of Agriculture and Technology.
• Ulman, Y. I. (2015). Social ethics. School of Medicine, Department of History of Medicine and Ethics, Acibadem University.
• UNICEF. (2021). Defining social norms and related concepts. UNICEF Child Protection Programme Team & Social and Behavior Change Team.
• Ziegler, T. (1892). Social ethics: Outlines of a doctrine of morals (Translated from German). Williams and Norgate.