विकासको अवधारणास् आर्थिक वृद्धिभन्दा परको बहुआयामिक दृष्टिकोण
विकास अध्ययनको विद्यार्थीका रूपमा यस लेखमार्फत मैले विकास  र हर्कवाद  सम्बन्धी अवधारणाहरूलाई सरल, स्पष्ट र विश्लेषणात्मक ढंगले प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको छु ताकि यी विषयहरूलाई गहिराइपूर्वक बुझ्न सहज होस्।

Advertisement 1

विकासलाई केवल आर्थिक सूचक (जस्तै: GDP वृद्धि वा आम्दानीको विस्तार) सम्म सीमित गरेर बुझ्नु आजको जटिल यथार्थसँग मेल खाँदैन। यस्तो संकुचित दृष्टिकोणले विकासको व्यापक, बहुआयामिक र मानवकेन्द्रित स्वरूपलाई समेट्न असमर्थ हुन्छ। एक समय थियो जब विकासलाई सडक, पुल, भवनजस्ता भौतिक संरचनाको निर्माणमै सीमित गरिन्थ्यो। तर समयान्तरमा विकसित समकालीन सोचले विकासलाई समाज, संस्कृति, राजनीति, वातावरण र मानव जीवनका विविध पक्षसँग गहिरो रूपमा गाँसिएको बहुआयामिक तथा निरन्तर रूपान्तरित हुँदै जाने प्रक्रियाका रूपमा बुझाउँछ। यसैले, विकास आज केवल संरचना निर्माणको परियोजना होइन। यो मानव जीवनको गुणस्तर, अवसर, समानता र सशक्तीकरणसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित एक गतिशील यात्रा हो।

आधुनिक विकासका सिद्धान्तहरूले विकासको यस विस्तारित, समग्र तथा बहुआयामिक बुझाइलाई अझ सुदृढ बनाउँदै विकासलाई केवल आर्थिक सूचकहरूको वृद्धिमा सीमित नगरी सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक रूपान्तरणसँग जोडिएको निरन्तर तथा गतिशील प्रक्रियाका रूपमा व्याख्या गर्छन्। यस्तो दृष्टिकोण आजको जटिल, परस्परनिर्भर र तीव्र रूपमा रूपान्तरित हुँदै गएको विश्व सन्दर्भमा झनै बढी सान्दर्भिक देखिन्छ। आधुनिकीकरण सिद्धान्त (modernization theory) ले प्रविधि, नवप्रवर्तन र आधुनिक ज्ञानको विस्तारमार्फत समाजलाई संरचनागत रूपान्तरणतर्फ अग्रसर गराउने कुरामा जोड दिन्छ। यसको विपरीत, सहभागितामूलक विकास (participatory development) ले विकास प्रक्रियालाई जनकेन्द्रित बनाउँदै स्थानीय समुदायका अनुभव, आवश्यकता र सक्रिय सहभागितालाई विकासको मूल आधारका रूपमा स्थापित गर्छ। त्यसैगरी, उत्तर-विकास दृष्टिकोण (post-development perspective) ले बाह्य ढाँचामा आधारित परम्परागत विकास मोडेलहरूको सीमिततालाई उजागर गर्दै स्थानीय सन्दर्भ, पहिचान र ज्ञान प्रणालीमा आधारित वैकल्पिक तथा सृजनशील विकास मार्गहरूको आवश्यकता औंल्याउँछ। जबकि संस्थागत मोडेल (institutional model) ले सुदृढ नियम, सक्षम संस्था, पारदर्शी तथा उत्तरदायी शासन संरचनालाई दिगो, समावेशी र प्रभावकारी विकासका आधारभूत स्तम्भका रूपमा स्वीकार गर्दछ।

विकासमा मानिस, श्रम (काम), संस्कृति र प्रविधि आपसमा गहिरो रूपमा अन्तरसम्बन्धित हुन्छन् जसले विकासलाई केवल आर्थिक वा प्राविधिक प्रक्रियामा सीमित नराखी एक जटिल सामाजिक-संरचनात्मक प्रक्रियाका रूपमा स्थापित गर्छ। प्रविधिको प्रगतिसँगै काम गर्ने शैली, उत्पादनका विधि र सीपको स्वरूपमा परिवर्तन आउँछ जसले मानिसको सोच, क्षमता र जीवनशैलीमा समेत गहिरो प्रभाव पार्छ। त्यस्तै, संस्कृतिले विकासको गति, दिशा र स्वरूपलाई निर्णायक रूपमा आकार दिन्छ। जहाँ आपसी विश्वास,सहकार्य र सामाजिक एकता बलियो हुन्छ त्यहाँ विकासका गतिविधिहरू सहज, समन्वित र प्रभावकारी रूपमा अघि बढ्छन् जसलाई सहभागितामूलक विकास (participatory model) वा समुदाय-केन्द्रित विकास (community‑driven development) को व्यवहारिक अभिव्यक्तिका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यसको विपरीत, सामाजिक अविश्वास, विभाजन र कमजोर सामाजिक सम्बन्धले विकास प्रक्रियालाई अवरुद्ध गर्दै यसको प्रभावकारिता, समावेशिता र दिगोपनालाई कमजोर बनाउँछ।

नेपालको सन्दर्भमा धरानका पूर्व मेयर हर्कराज राईले श्रमदानलाई पुनर्जीवित गर्दै सामुदायिक सहभागितामा आधारित विकासको एक अत्यन्त व्यवहारिक, प्रेरणादायी र रूपान्तरणकारी मोडेल प्रस्तुत गरेका छन्। यसले विकासलाई केवल सरकारी संरचनाबाट निर्देशित हुने प्रक्रियाभन्दा पर लैजाँदै तलबाट माथि जाने (bottom‑up) सामुदायिक चेतना, स्वप्रेरणा र सामूहिक पहलका रूपमा पुनःपरिभाषित गर्ने महत्वपूर्ण आधार तयार गरेको देखिन्छ। राईले स्थानीय समुदायलाई सामूहिक श्रममा संगठित गर्दै खानेपानी तथा अन्य आधारभूत पूर्वाधार निर्माणमा प्रत्यक्ष सहभागिता सुनिश्चित गरे। यसले विकास प्रक्रियामा स्वामित्व, उत्तरदायित्व र दिगोपनालाई व्यवहारमै अनुभूत हुने मूल्यका रूपमा स्थापित गर्‍यो जहाँ विकास “कसैले गरिदिने” होइन, “आफैंले गर्ने” सामूहिक संकल्पमा रूपान्तरित भयो। श्रम–संस्कृति पार्कजस्ता पहलहरूले श्रमप्रति सम्मान बढाउनुका साथै सामूहिक कार्यसंस्कृतिलाई संस्थागत गर्दै विकासलाई सांस्कृतिक मूल्य, सामाजिक पहिचान र सामूहिक आत्मसम्मानसँग गहिरो रूपमा जोड्ने नवीन अभ्यासको रूप लिएका छन्। यी पहलहरूले विकासलाई केवल भौतिक संरचना निर्माणको सीमित दायरामा नराखी, समुदायको सांस्कृतिक चेतना र सामाजिक एकतालाई सुदृढ गर्ने माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। त्यस्तै, दार्चुलामा स्थानीय स्रोत, सीप र जनसहभागितामार्फत सम्पन्न गरिरहेका झोलुङ्गे पुल निर्माणजस्ता उदाहरणहरूले भौगोलिक कठिनाइ, राज्य संरचनाको सीमितता र स्रोत अभावबीच पनि समुदायमा आधारित विकास सम्भव छ भन्ने सशक्त सन्देश दिएका छन्। यसले बाह्य निर्भरता घटाउँदै आत्मनिर्भर, सन्दर्भअनुकूल र समुदाय-केन्द्रित विकासको सम्भावनालाई उजागर गर्छ। यस्ता अभ्यासहरूलाई “हर्कवाद” का रूपमा  बुझ्न सकिन्छ जसले तलबाट माथि जाने दृष्टिकोण (bottom-up approach), सहभागितामूलक विकास (participatory development) र समुदाय–निर्देशित विकास (community‑driven development) लाई व्यवहारमै अभिव्यक्त गर्छ। यसले विकासलाई केवल संरचनात्मक परिवर्तन होइन, स्थानीय पहल, श्रम, संस्कृति र सामूहिक जिम्मेवारीमा आधारित सामाजिक रूपान्तरणको व्यापक प्रक्रियाका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

अतः विकास केवल प्राविधिक वा आर्थिक प्रक्रिया मात्र नभई यसमा शक्तिसम्बन्ध र शासन संरचनाहरूको पनि निर्णायक भूमिका रहने भएकाले यसलाई राज्य, बजार र स्थानीय समुदायबीचको अन्तरक्रिया तथा शक्ति सन्तुलनको सन्दर्भमा बुझ्न आवश्यक हुन्छ किनकि यिनै सम्बन्धहरूले स्रोतवितरण, नीति निर्माण र सेवामा पहुँचको स्तरलाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित गर्छन्। त्यसैले विकासलाई political economy perspective र governance modality भित्र राखेर विश्लेषण गर्नु आवश्यक हुन्छ जसले विकासलाई एकल आयामबाट होइन, संरचनात्मक र संस्थागत जटिलतासहितको बहुआयामिक प्रक्रियाका रूपमा बुझ्न सहयोग गर्छ। यो दृष्टिकोण अमर्त्य सेन, आर्टुरो एस्कोबार, म्याक्स वेबर र डग्लस नर्थजस्ता विद्वानहरूको विचारसँग मेल खान्छ जसले विकासलाई फरकफरक तर परस्पर पूरक कोणबाट विश्लेषण गरेका छन्। अमर्त्य सेनले विकासलाई “स्वतन्त्रताको विस्तार” का रूपमा व्याख्या गर्दै मानव विकास (human development) मा मानव क्षमताको विस्तारलाई केन्द्रमा राख्छन् भने आर्टुरो एस्कोबारले विकासलाई पश्चिमी ज्ञान प्रणालीबाट प्रभावित सामाजिक निर्माणका रूपमा आलोचनात्मक दृष्टिले विश्लेषण गर्छन्। म्याक्स वेबरले सामाजिक मूल्य, धर्म र संरचनाले आर्थिक विकासमा पार्ने प्रभावलाई उजागर गर्दै विकासलाई सांस्कृतिक सन्दर्भसँग जोड्छन् भने डग्लस नर्थले संस्थागत संरचना (rules, laws, institutions) ले विकासको दिशा, गति र परिणामलाई निर्धारण गर्ने तर्क प्रस्तुत गर्छन्। यसरी विकासलाई केवल आर्थिक सूचकहरूमा सीमित नगरी पैसा, शक्ति, संस्था, संस्कृति र मानव क्षमताबीचको समग्र अन्तरक्रियाको रूपमा बुझ्न आवश्यक हुन्छ किनकि यही समग्र दृष्टिकोणले मात्र दिगो, समावेशी र अर्थपूर्ण विकासको वास्तविक आधार स्पष्ट गर्न सक्छ।

श्रमको केन्द्रीयता: मानव क्षमता र उत्पादनशीलताको आधार

विकासका अध्ययनहरूले श्रम विकासको आधारभूत तत्व हो भनेर स्पष्ट रूपमा स्वीकार गर्छन्। अमर्त्य सेनको “क्षमता दृष्टिकोण” अनुसार विकास भनेको मानव क्षमताहरूको विस्तार हो जसमा श्रमले केन्द्रीय भूमिका खेल्छ। यहाँ श्रमलाई काम गर्ने जनसंख्याको रूपमा मात्र नभई शिक्षा, स्वास्थ्य, सीप र अवसरहरूको संयोजनको रूपमा पनि बुझ्नु आवश्यक छ जुन human capital model र capability approach सँग प्रत्यक्ष रुपमा सम्बन्धित छ। यो दृष्टिकोणले विकासलाई व्यक्तिको काम गर्ने क्षमताको रूपमा मात्र नभई उसले स्वतन्त्र रूपमा छनोट गर्न सक्ने अवसरहरूको विस्तारको रूपमा पनि मान्दछ। यस सन्दर्भमा, दक्षिण कोरियाको उदाहरणलाई धेरै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। १९६० पछि दक्षिण कोरियाले शिक्षा प्रणाली, औद्योगिक तालिम र श्रम अनुशासनमा ठूलो लगानी गर्‍यो। सुरुमा कृषि अर्थतन्त्र भएको यो देशले व्यवस्थित रूपमा विकासको human capital development model अपनाउँदै मानव संसाधन विकासलाई प्राथमिकता दियो र बिस्तारै उच्च-प्रविधियुक्त औद्योगिक अर्थतन्त्रमा रूपान्तरण गर्न सफल भयो। यसले श्रमको गुणस्तर सुधार गरेर कति परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा देखाउँछ।

नेपालमा पनि हर्कराज राईले स्वयं श्रममा सहभागी भई “काम गरौँ, सँगै बनाऔँ” भन्ने सन्देश दिँदै श्रमको सम्मान र सक्रियताको अभ्यास देखाएका छन् जुन collective action theory, participatory modality र social mobilization model अन्तर्गत पर्ने हर्कवादको व्यावहारिक अभिव्यक्ति मानिन्छ जसले श्रमलाई केवल स्रोत होइन, सामाजिक प्रेरणाको शक्तिका रूपमा स्थापित गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ। त्यस्तै, चीनको अनुभव पनि उल्लेखनीय छ। औद्योगिक उत्पादन, निर्माण र निर्यातमुखी उद्योगहरूमा आफ्नो ठूलो ग्रामीण श्रमशक्तिलाई व्यवस्थित रूपमा प्रयोग गरेर चीनले द्रुत आर्थिक वृद्धि हासिल गर्‍यो जुन state-led development model सँग मेल खान्छ। यी उदाहरणहरूले स्पष्ट रूपमा देखाउँछन् कि श्रमलाई केवल उपलब्ध स्रोत वा कच्चा जनशक्तिको रूपमा बुझ्नु गलत हो। बरु, श्रमलाई शिक्षा, सीप, स्वास्थ्य र अवसरहरू मार्फत निरन्तर रूपान्तरण गर्न सकिने उत्पादक शक्तिको रूपमा हेर्नुपर्छ। विकास अध्ययनहरूले यो रूपान्तरण दिगो विकासको आधारभूत आधार हो भन्ने निष्कर्ष निकाल्छन्।

संस्कृतिको प्रभाव: सामाजिक मूल्य र विकासबीचको सम्बन्ध

म्याक्स वेबरको सिद्धान्तले स्पष्ट रूपमा व्याख्या गर्छ कि संस्कृति विकासको लागि एक महत्त्वपूर्ण सामाजिक आधार हो। आफ्नो प्रसिद्ध कृति “द प्रोटेस्टेन्ट एथिक एन्ड द स्पिरिट अफ क्यापिटलिज्म” मा उनले सांस्कृतिक मूल्यमान्यता, विश्वास र व्यवहारले आर्थिक व्यवहारलाई प्रत्यक्ष रूपमा असर गर्छ भनेर देखाएका छन्। उनका अनुसार, समाजको कार्यशैली, अनुशासन, बचत गर्ने बानी र उत्पादनप्रतिको दृष्टिकोण त्यो समाजको सांस्कृतिक संरचनासँग गहिरो रूपमा जोडिएको हुन्छ। यस सन्दर्भमा, जापानको उदाहरण उल्लेखनीय मानिन्छ। जापानमा “अनुशासन, वफादारी र गुणस्तरीय संस्कृति” ले औद्योगिक उत्पादकत्व र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धात्मकता बढाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। काम र सामूहिक जिम्मेवारीप्रति समर्पणको संस्कृतिले जापानलाई उच्च विकसित औद्योगिक राष्ट्र बन्न मद्दत गरेको देखिन्छ। नेपालमा हर्कराज राईले स्थानीय संस्कृति, श्रमदान र सामुदायिक सहकार्यलाई जोड दिँदै culturalist development perspective, endogenous development model र social capital theory लाई व्यवहारमा उतारेका छन् जसलाई हर्कवादको सांस्कृतिक आयामका रूपमा बुझ्न सकिन्छ, र यसले संस्कृति र विकासबीचको सम्बन्धलाई व्यवहारमा देखाउँछ।

त्यस्तै, जर्मनीको “दोहोरो व्यावसायिक प्रणाली” र शिल्पप्रतिको सांस्कृतिक सम्मानले बलियो औद्योगिक संरचना निर्माण गरेको छ। त्यहाँ शिक्षा र व्यावसायिक तालिमलाई समान महत्त्व दिइन्छ जसले दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने प्रणालीको विकास गरेको छ। यसले उद्योगलाई स्थिरता र गुणस्तर प्रदान गरेको छ। फिनल्याण्डको उदाहरणले संस्कृति र विकासबीचको सम्बन्धलाई पनि चित्रण गर्छ। त्यहाँ सामाजिक विश्वास र समानताको संस्कृतिले शिक्षालाई नेतृत्व गरेको छ। यसले शिक्षालाई प्रभावकारी बनाएको छ र नवीनतालाई प्रोत्साहन गरेको छ। शिक्षकहरूको सम्मान, समान पहुँच र सहयोगको संस्कृतिलाई फिनल्याण्डको सफल शिक्षा प्रणालीको आधार मानिन्छ। दक्षिण कोरियामा शिक्षा र कडा परिश्रमलाई सामाजिक सम्मान दिने संस्कृतिले द्रुत आर्थिक रूपान्तरण सम्भव बनाएको देखिन्छ। मानव पूँजीको द्रुत विकास सम्भव छ किनकि अध्ययन, कडा परिश्रम र प्रतिस्पर्धात्मक सफलतालाई सामाजिक मूल्यको रूपमा स्वीकार गरिन्छ। त्यसैले, विभिन्न देशहरूको अनुभवले देखाउँछ कि संस्कृति केवल परम्परा वा जीवनशैली मात्र होइन, बरु development model भित्रको “नरम पूर्वाधार” पनि हो। यसले आर्थिक व्यवहार, संस्थागत कार्य र सामाजिक प्रगतिको दिशा निर्धारण गर्न महत्त्वपूर्ण आधारको रूपमा काम गर्छ।

प्रविधिको भूमिका: सिर्जनशील विनाश र रूपान्तरणकारी शक्ति

जोसेफ शुम्पेटरले “सिर्जनशील विनाश” को अवधारणामार्फत प्रविधि विकासको एक रूपान्तरणकारी शक्ति हो भन्ने तथ्यलाई स्पष्ट रूपमा व्याख्या गरेका छन्। यो अवधारणाले पुरानो आर्थिक संरचना, उत्पादन प्रणाली र व्यापार मोडेलहरूलाई नयाँ, अधिक कुशल र नवीन संरचनाहरूले प्रतिस्थापन गर्ने प्रक्रियालाई जनाउँछ। अर्थात्, प्रविधिको विकासले सुधार मात्र ल्याउँदैन यसले पुरानो प्रणालीको पुनर्संरचना वा पूर्ण रूपान्तरण पनि गर्छ। यस सन्दर्भमा, संयुक्त राज्य अमेरिकाको उदाहरण उल्लेखनीय छ। त्यहाँ सिलिकन भ्याली, अनुसन्धानमुखी विश्वविद्यालयहरू र निजी क्षेत्रबाट सञ्चालित नवप्रवर्तन प्रणालीले innovation-driven development model मार्फत प्रविधिलाई विकासको मुख्य आधार बनाएको छ। सूचना प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र डिजिटल अर्थतन्त्रको विकासले संयुक्त राज्य अमेरिकालाई विश्वव्यापी प्रविधिका क्षेत्रमा नेता बनाएको छ।

त्यसै गरी सिंगापुरले सीमित प्राकृतिक स्रोतहरू भए पनि development planning model र digital governance modality अपनाएर उल्लेखनीय सफलता हासिल गरेको छ। डिजिटल शासन, स्मार्ट सहर प्रणाली र शिक्षा तथा प्रविधिको संयोजनमार्फत सिंगापुरले अत्यधिक कुशल र पारदर्शी प्रशासनिक प्रणाली विकास गरेको छ। यसले देखाउँछ कि यदि प्रविधिलाई सही नीति र संस्थागत संरचनासँग जोडिन्छ भने द्रुत विकास सम्भव हुन्छ। नेपालमा हर्कराज राईले डिजिटल माध्यमबाट जनसहभागिता परिचालन गर्ने, पारदर्शिता बढाउने र स्थानीय समस्याहरूलाई प्रविधिसँग जोडेर समाधान खोज्ने अभ्यास पनि देखाएका छन् जसलाई appropriate technology model, grassroots innovation approach र inclusive digital governance modality अन्तर्गत हर्कवादको प्रविधिमुखी अभ्यासका रूपमा लिन सकिन्छ, र यसले प्रविधिको स्थानीय उपयोगको सम्भावना उजागर गर्छ। इजरायलको अनुभव पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। त्यहाँ सैन्य प्रविधि, कृषि नवप्रवर्तन र स्टार्टअप इकोसिस्टमको संयोजनमार्फत उच्च-प्रविधियुक्त अर्थतन्त्रको विकास गरिएको छ। सीमित प्राकृतिक स्रोतहरू भए तापनि अनुसन्धान र नवप्रवर्तनमा लगानीले इजरायललाई प्रविधिको क्षेत्रमा अग्रणी बनाएको छ। त्यस्तै, इस्टोनियाले ई-शासन प्रणालीमार्फत लगभग पूर्ण digital state model निर्माण गरेको छ। त्यहाँ सरकारी सेवाहरू, कर प्रणाली, मतदान प्रक्रिया र प्रशासनिक कार्यहरू डिजिटल रूपमा सञ्चालन गरिन्छ जसले प्रशासनिक दक्षता र पारदर्शिता दुवै बढाएको छ। यी सबै उदाहरणहरूले स्पष्ट पार्छन् कि प्रविधि आफैंमा विकासको समाधान होइन, बरु यसको प्रभावकारिता स्थानीय क्षमताहरू, मानव संसाधन र संस्थागत संरचनासँगको संयोजनमा निर्भर गर्छ। प्रविधि सफल र दिगो हुन्छ भन्ने निष्कर्ष तब मात्र स्थापित हुन्छ जब यो समाजको आवश्यकताअनुरूप हुन्छ र सक्षम संस्थागत प्रणालीद्वारा समर्थित हुन्छ।

शासन र शक्ति संरचना: संस्थागत आधार र समावेशी विकास

डगलस नर्थको “संस्थाहरू महत्त्वपूर्ण छन्” भन्ने सिद्धान्तले स्पष्ट रूपमा पुष्टि गर्छ कि governance structure, institutional model र power relations विकास अध्ययनमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण अवधारणा हुन्। उनका अनुसार कुनै पनि समाजको आर्थिक र सामाजिक विकासको दिशा यसको संस्थागत संरचनाद्वारा निर्धारण गरिन्छ। यी संस्थाहरूले नियम, कानून, निर्णय प्रक्रिया र व्यवहारका मापदण्डहरू निर्धारण गर्ने भएकाले विकासको गति र स्वरूपमा तिनीहरूको निर्णायक प्रभाव हुन्छ। यस सन्दर्भमा शक्ति संरचनाले शक्ति कसले राख्छ, कसरी निर्णय गरिन्छ र स्रोत तथा अवसरहरू कसरी वितरण गरिन्छ भन्ने संरचनात्मक प्रश्नहरूलाई जनाउँछ। यो अवधारणाले विकास केवल आर्थिक वा प्राविधिक प्रक्रिया मात्र नभई political economy perspective र governance modality सँग गहिरो रूपमा जोडिएको प्रक्रिया हो भन्ने कुरा स्पष्ट पार्छ।

आर्टुरो एस्कोबारजस्ता विकासका विद्वानहरूले पनि शक्ति सम्बन्धको सन्दर्भमा विकासको आलोचनात्मक विश्लेषण गरेका छन्। उनका अनुसार विकासलाई तटस्थ वा प्राविधिक प्रक्रियाको रूपमा लिनु गलत हो किनकि यसले प्रायः पश्चिमी ज्ञान प्रणाली र शक्ति संरचनालाई पुनर्स्थापित गर्न काम गर्छ। यो दृष्टिकोणले development discourse भित्रका असमानता र बहिष्कारलाई उजागर गर्छ। धेरै विकासशील देशहरूको अनुभवले पनि यो पुष्टि गर्छ। शासन संरचनामा त्यहाँ अभिजात वर्गको कब्जा, भ्रष्टाचार र कमजोर जवाफदेहिताका कारण विकासका फाइदाहरू समान रूपमा वितरण भएका छैनन् किनकि निर्णय प्रक्रिया सीमित समूहद्वारा नियन्त्रित हुन्छ र सामान्य नागरिकको पहुँच कमजोर रहन्छ जसले असमान विकासलाई बढावा दिन्छ। यसको विपरीत, नर्वे, स्वीडेन र डेनमार्कजस्ता देशहरूले पारदर्शी शासन प्रणाली, बलियो संस्थागत संरचना र उच्च सामाजिक समानतामार्फत समावेशी विकास सम्भव बनाएका छन्। त्यहाँ शक्ति सन्तुलन, जवाफदेहिता र नागरिक सहभागिताले स्रोत वितरणलाई अझ समतामूलक बनाएको देखिन्छ। यस सन्दर्भमा हर्कवादलाई decentralized governance, participatory governance र accountability modality सँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ जहाँ निर्णय प्रक्रियामा नागरिकको प्रत्यक्ष भूमिका रहन्छ। यसरी, विकास अध्ययनहरूले स्पष्ट रूपमा देखाउँछन् कि शासन संरचना विकासको सहायक पक्ष मात्र होइन बरु यसको आधारभूत निर्धारक हो।

चार तत्वहरूको अन्तरक्रिया: दिगो र समतामूलक विकासको आधार

विकास अध्ययनहरूले स्पष्ट रूपमा देखाउँछन् कि यी चार तत्वहरू श्रम, संस्कृति, प्रविधि र शासन संरचना बीचको अन्तरक्रियाले development system को वास्तविक अवस्था निर्धारण गर्छ। विकास यस्तो प्रक्रिया होइन जसलाई एकल कारण वा सूचकद्वारा व्याख्या गर्न सकिन्छ बरु यी विभिन्न तत्वहरू कसरी एकअर्कासँग सम्बन्धित छन् र एकअर्कालाई कसरी प्रभाव पार्छन् भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ। जब श्रम कुशल, शिक्षित र दक्ष हुन्छ, उत्पादकत्व स्वतः बढ्छ। त्यस्तै, जब संस्कृति नवप्रवर्तन, श्रमको सम्मान, कडा परिश्रम र सहकार्यप्रति सकारात्मक हुन्छ सामाजिक वातावरण विकासमैत्री बन्छ र सामूहिक प्रयासहरूलाई प्रोत्साहित गरिन्छ। यदि प्रविधिलाई स्थानीय आवश्यकता, क्षमता र सन्दर्भअनुसार प्रयोग गरियो भने यसले उत्पादन प्रणाली, सेवा वितरण र प्रशासनिक दक्षतामा उल्लेखनीय सुधार गर्छ। त्यस्तै, हर्कवादजस्तो स्थानीय सहभागिता-केन्द्रित अभ्यासले participatory model, bottom-up approach र integrated development modality मार्फत श्रम, संस्कृति, शासन संरचना र प्रविधिबीच समन्वय गरी विकास प्रक्रियालाई थप व्यवहारिक र जनमुखी बनाउने सम्भावना देखाउँछ। साथै, यदि शासन प्रणाली जवाफदेही, पारदर्शी र समावेशी छ भने स्रोत वितरण समतामूलक हुन्छ र नागरिक सहभागिता बढ्छ। यी सबै तत्वहरूबीच सन्तुलन कायम हुँदा विकास दिगो, समावेशी र गुणात्मक बन्छ। यस्तो अवस्थामा आर्थिक वृद्धि मात्र होइन, सामाजिक न्याय, अवसरको समानता र मानव क्षमताको विस्तार पनि सुनिश्चित हुन्छ।

यदि यी तत्वहरूबीच असन्तुलन छ भने विकास प्रक्रिया कमजोर र असमान हुनसक्छ। उदाहरणका लागि, दक्ष श्रम भए पनि कमजोर शासन प्रणाली हुँदा भ्रष्टाचार र असमान वितरण बढ्न सक्छ वा प्रविधि भए पनि यदि यो सांस्कृतिक स्वीकार्यता र स्थानीय सन्दर्भसँग मेल खाँदैन भने यसको प्रभाव सीमित हुन्छ। त्यस्तै, यदि संस्कृति र श्रम कमजोर छन् भने विकास बाह्य रूपमा निर्भर र अस्थिर हुन सक्छ। यसरी, विकास केवल एक स्रोत वा नीति होइन बरु यी आधारभूत तत्वहरूबीचको सन्तुलित र अन्तरनिर्भर सम्बन्धको परिणाम हो भन्ने कुरा स्पष्ट हुन्छ।

नेपालको सन्दर्भ: चुनौतीहरू र संरचनात्मक वास्तविकता

नेपालको सन्दर्भमा यो चार तत्वीय ढाँचा (श्रम, संस्कृति, प्रविधि र शासन संरचना) एक अत्यन्त उपयोगी विकासको विश्लेषणात्मक ढाँचा हुनसक्छ। यसले नेपालको विकास प्रक्रियामा रहेका संरचनात्मक चुनौतीहरूलाई स्पष्ट रूपमा बुझ्न मद्दत गर्छ। पहिलो, नेपालमा ठूलो युवा श्रमशक्ति भए पनि यसको ठूलो हिस्सा वैदेशिक रोजगारीमा जान बाध्य छ। यसले देशभित्रको घरेलु उत्पादन क्षमतालाई कमजोर बनाएको छ। कृषि, उद्योग र सेवा क्षेत्रमा आवश्यक जनशक्तिको अभावका कारण घरेलु उत्पादन वृद्धि अपेक्षाकृत कमजोर रहेको छ जसले दिगो आर्थिक विकासका लागि चुनौतीहरू सिर्जना गर्छ। दोस्रो, सांस्कृतिक सन्दर्भमा नेपाल संक्रमणको अवस्थामा देखिन्छ। यहाँ परम्परागत मूल्य प्रणाली र आधुनिक आकांक्षाहरूबीच स्पष्ट द्वन्द्व छ। एकातिर सामूहिकता, परम्परा र सामाजिक सम्बन्धमा आधारित मूल्यहरू छन् भने अर्कोतर्फ व्यक्तिगत सफलता, उपभोग र आधुनिक जीवनशैलीप्रति बढ्दो आकर्षण छ। यसले सामाजिक परिवर्तनलाई जटिल बनाएको छ र विकासका लागि साझा दृष्टिकोण निर्माण गर्न चुनौती थपेको छ। तेस्रो, नेपालमा प्रविधिमा पहुँच विस्तार भइरहेको भए पनि यसको प्रयोग मुख्यतः उपभोगमुखी देखिन्छ। डिजिटल उपकरण, सामाजिक सञ्जाल र मोबाइल प्रविधिको प्रयोग बढ्दै गए पनि उत्पादन, नवप्रवर्तन र औद्योगिक विकासमा यसको प्रयोग अपेक्षाकृत कमजोर छ। यसले प्रविधिको रूपान्तरणकारी सम्भावना पूर्ण रूपमा उपयोग नभएको संकेत गर्छ। चौथो, शासन संरचनाको दृष्टिकोणबाट राजनीतिक अस्थिरता, कमजोर संस्थागत क्षमता र स्रोत वितरणमा असमानता नेपालका प्रमुख चुनौतीहरू हुन्। नीतिगत निरन्तरताको अभाव, कमजोर जवाफदेहिता र शक्तिको केन्द्रीकरणले विकास परियोजनाहरूको प्रभावकारिता घटाएको छ। यसले विकासलाई दिगो र समावेशी बनाउन कठिन बनाएको छ। श्रम, संस्कृति, प्रविधि र शासन संरचनाबीचको असन्तुलनका कारण नेपालमा विकास प्रक्रिया अपेक्षाकृत कमजोर, असमान र सीमित प्रभावकारी देखिन्छ। यी तत्वहरूबीच सन्तुलन कायम गरेर मात्र नेपालले दिगो, समावेशी र उत्पादनमुखी विकासको बाटो समात्न सक्छ।

नीतिगत दिशाहरू: सन्तुलित विकासतर्फका मार्गहरू

यस दृष्टिकोणबाट नेपालका लागि प्रमुख नीतिगत दिशाहरू स्पष्ट रूपमा पहिचान गर्न सकिन्छ जसले श्रम, संस्कृति, प्रविधि र शासन संरचनाबीच सन्तुलन कायम गरी दिगो विकासको आधार निर्माण गर्न मद्दत गर्छ। पहिलो, श्रमको क्षमता विस्तार आवश्यक छ। अमर्त्य सेनको “क्षमता दृष्टिकोण” अनुसार विकासको केन्द्र मानव क्षमताको विस्तार हो। त्यसैले नेपालमा शिक्षा प्रणालीको गुणस्तर सुधार, आधारभूत र विशेषज्ञ स्वास्थ्य सेवामा पहुँच विस्तार तथा सीपमूलक तालिम कार्यक्रम सुदृढ गरी मानवपूँजी निर्माणमा जोड दिनुपर्छ। यसले श्रमशक्तिलाई उत्पादक र नवप्रवर्तनशील स्रोतमा रूपान्तरण गर्न सक्छ। दोस्रो, सांस्कृतिक रूपान्तरण आवश्यक छ। म्याक्स वेबरले देखाएझैं सांस्कृतिक मूल्यहरूले आर्थिक व्यवहारलाई गहिरो रूपमा प्रभाव पार्छन्। त्यसैले कडा परिश्रम, श्रमको सम्मान, अनुशासन, नवप्रवर्तन र उद्यमशीलतालाई सामाजिक रूपमा सम्मानित गर्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ। यसले जोखिम लिन, सिर्जनशील सोच विकसित गर्न र उत्पादनशीलता बढाउन सहयोग गर्छ जसलाई हर्कवादले community-driven development model मार्फत व्यवहारमा देखाएको छ। तेस्रो, प्रविधिको स्थानीयकरण आवश्यक छ। जोसेफ शुम्पेटरको “सिर्जनशील विनाश” को अवधारणा अनुसार प्रविधिले पुराना संरचनाहरू विस्थापित गरी नयाँ अवसरहरू सिर्जना गर्छ। नेपालमा कृषि, पर्यटन, जलविद्युत र डिजिटल सेवाजस्ता क्षेत्रमा प्रविधिलाई स्थानीय आवश्यकता र सन्दर्भअनुसार अनुकूलित गर्नुपर्छ जुन appropriate technology model सँग मेल खान्छ। चौथो, शासन संरचनाको सुधार आवश्यक छ। डगलस नर्थका अनुसार संस्थाहरू विकासका मुख्य निर्धारक हुन् जबकि आर्टुरो एस्कोबारले विकासलाई शक्ति सम्बन्धसँग जोडेर विश्लेषण गर्छन्। त्यसैले संस्थागत सुधार, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र शक्तिको विकेन्द्रीकरणमार्फत inclusive governance modality विकास गर्नुपर्छ। यसले स्रोत वितरणलाई निष्पक्ष बनाउँदै राज्य र नागरिकबीचको विश्वास सुदृढ गर्छ। यसरी यी नीति दिशाहरूको समन्वित कार्यान्वयनले श्रम, संस्कृति, प्रविधि र शासन संरचनाबीच सन्तुलन कायम गरी नेपालमा दिगो, समावेशी र उत्पादनमुखी विकासको आधार निर्माण गर्छ।

निष्कर्ष: एकीकृत विकासको समग्र दृष्टिकोण

श्रम, संस्कृति, प्रविधि र शासन संरचनामा आधारित विकासको ढाँचाले विकासलाई केवल आर्थिक नतिजामा सीमित गर्ने दृष्टिकोणभन्दा माथि उठाउँदै यसलाई एक समग्र, गतिशील तथा बहुआयामिक सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक प्रक्रियाका रूपमा बुझ्न सशक्त आधार प्रदान गर्दछ। यस दृष्टिकोणअनुसार विकास भनेको केवल उत्पादन वा आय वृद्धिको मापन होइन बरु समाजभित्र विद्यमान संरचनात्मक सम्बन्ध, शक्तिसन्तुलन तथा मानवीय क्षमता विस्तारको समष्टिगत रूप हो।

विकास अध्ययनका विभिन्न विद्वानहरुले पनि विकासलाई सीमित आर्थिक सूचकहरूमा बाँधिएको प्रक्रियाका रूपमा होइन बरु व्यापक मानवीय र संरचनात्मक परिवर्तनसँग जोडिएको अवधारणाका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। अमर्त्य सेनले विकासलाई मानव क्षमताको विस्तारसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोड्छन् भने म्याक्स वेबरले सांस्कृतिक मूल्य र सामाजिक आचरणले आर्थिक व्यवहारलाई कसरी आकार दिन्छ भन्ने कुरामा जोड दिन्छन्। त्यस्तै, जोसेफ शुम्पेटरले नवप्रवर्तन र प्रविधिलाई विकास परिवर्तनको प्रमुख चालक शक्ति मान्छन् भने डग्लस नर्थ र आर्टुरो एस्कोबारले संस्थागत संरचना, शक्ति सम्बन्ध र ऐतिहासिक सन्दर्भलाई विकास प्रक्रियाको निर्णायक आधारका रूपमा विश्लेषण गर्छन्।

यो समग्र दृष्टिकोणमा श्रम दक्ष, सिर्जनशील र उत्पादनमुखी हुनु आवश्यक मानिन्छ; संस्कृति नवप्रवर्तन, अनुशासन र परिश्रमप्रति सकारात्मक हुनुपर्छ; प्रविधि स्थानीय आवश्यकता र सन्दर्भअनुसार प्रभावकारी रूपमा प्रयोग हुनुपर्छ; र हर्कवादजस्तो सहभागितामूलक, तलबाट माथि (bottom-up) र समावेशी विकास दृष्टिकोणसँगै शासन संरचना पारदर्शी, जवाफदेही तथा उत्तरदायी हुनुपर्छ। यिनै तत्वहरूबीच सन्तुलन, अन्तरसम्बन्ध र सहकार्य स्थापित हुँदा मात्र दिगो, समावेशी र समतामूलक विकास सम्भव हुन्छ भन्ने कुरा विकास अध्ययनहरूले स्पष्ट रूपमा देखाएका छन्।

माथिको सैद्धान्तिक अन्वेषणका आधारमा यो भन्न सकिन्छ कि हर्कवादलाई हाल पूर्ण रूपमा स्थापित “वाद” वा सुसंगत सैद्धान्तिक प्रणालीका रूपमा होइन बरु निर्माणको प्रक्रियामा रहेको एक उदीयमान विचारधाराका रूपमा बुझ्नुपर्छ। विकास अध्ययनको दृष्टिले हेर्दा कुनै पनि “वाद” आकस्मिक रूपमा उत्पन्न हुँदैन; यो लामो बौद्धिक अभ्यास, सामाजिक अनुभव, आलोचनात्मक बहस र व्यावहारिक प्रयोगको क्रमिक प्रक्रियाबाट विकसित हुन्छ।

यस सन्दर्भमा हर्कवाद प्रारम्भिक चरणमा रहेको एक उदीयमान अवधारणा हो जसले भविष्यमा स्पष्ट सैद्धान्तिक रूप ग्रहण गर्न सक्ने सम्भावना बोकेको देखिन्छ। यदि यसलाई निरन्तर अध्ययन, अनुसन्धान र व्यावहारिक अभ्यासमार्फत परिष्कृत गर्दै लगियो भने यसले आफ्नो स्पष्ट अवधारणात्मक आधार, विश्लेषणात्मक ढाँचा तथा व्यावहारिक मार्गदर्शन निर्माण गर्नसक्छ। विशेषगरी नेपालजस्तो सामाजिक र सांस्कृतिक विविधता भएको देशमा बाह्य विकास मोडेलहरू मात्र पर्याप्त नहुने यथार्थबीच हर्कवादले स्थानीय अनुभव, श्रम, संस्कृति र प्रविधिलाई केन्द्रमा राखेर मौलिक विकास दृष्टिकोण निर्माण गर्ने सम्भावना प्रस्तुत गर्छ। यही कारणले यसलाई भविष्यमा नेपालको सम्भावित मौलिक “वाद” का रूपमा पनि व्याख्या गर्न सकिने आधार देखिन्छ।

शुभकामना।

(लेखक मदन नाथले यूनिभर्सिटी अफ क्यालगेरी क्यानाडाबाट सामुदायिक र अन्तर्राष्ट्रिय विकासमा स्नाकोत्तर गरेका छन्। नाथ क्यानाडामा रजिस्टर्ड सोसल वर्करको रुपमा सरकारी सेवामा कार्यरत छन्। )

References:

Sen, A. (1999). Development as Freedom. Oxford University Press.

Weber, M. (1905). The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism.

Schumpeter, J. A. (1942). Capitalism, Socialism and Democracy. Harper & Brothers.

North, D. C. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge University Press.

Escobar, A. (1995). Encountering Development: The Making and Unmaking of the Third World. Princeton University Press.

World Bank. (2010–2024). World Development Reports. Washington, DC.

UNDP. (2020–2024). Human Development Reports. United Nations Development Programme.

OECD. (Various years). Governance and Development Reports.

Asian Development Bank (ADB). (Various years). Development Indicators and Country Reports.

World Economic Forum. (Various years). Global Competitiveness Reports.