क्यानडामा रहेर नेपाली भाषा, साहित्य र संस्कृतिको उज्यालो दीप प्रज्वलित गरिरहेका कथाकार दिलिप पौडेल समकालीन नेपाली डायस्पोरा साहित्यका आशावान् र संवेदनशील सर्जक हुन्। उनका कथाहरूमा विस्थापनको पीडा, मातृभूमिप्रतिको अनुराग, आप्रवासी जीवनका संघर्ष, मानवीय करुणा र सामाजिक यथार्थ कलात्मक संयमताका साथ अभिव्यक्त भएका छन्। सरल भाषाभित्र गहिरो अनुभूति, छोटा वाक्यभित्र विशाल जीवनदर्शन र स्थानीय अनुभवभित्र सार्वभौमिक मानवीय चेतना प्रस्तुत गर्ने उनको क्षमता उल्लेखनीय छ। पहिलो कथासङ्ग्रह ‘ब्लफर्स डायरी’ मार्फत उनले नेपाली आख्यान साहित्यमा सम्भावनाशील हस्ताक्षरको परिचय दिएका छन्। साहित्यप्रतिको निष्ठा, सिर्जनाप्रतिको इमानदारी र प्रवासमा नेपाली भाषाको संरक्षणप्रतिको समर्पणका कारण पौडेल क्यानडास्थित नेपाली साहित्यिक समुदायका सम्मानित साहित्यिक सहयात्रीका रूपमा स्थापित हुँदै गएका छन्।

Advertisement 1

समकालीन नेपाली आख्यान साहित्यमा आप्रवासी अनुभव, सामाजिक यथार्थ, द्वन्द्वकालीन स्मृति, प्रेम, गरिबी, वर्गीय असमानता र मानवीय नियतिको बहुआयामिक अभिव्यक्ति बनेर आएको कृति हो। शिखा बुक्सद्वारा प्रकाशित यस सङ्ग्रहमा समेटिएका १८ वटा कथाहरू  स्मृति, इतिहास, विस्थापन, पहिचान र मानव अस्तित्वका गहिरा प्रश्नहरूसँग संवाद गर्ने साहित्यिक दस्तावेज हुन्। कथाकारले आफ्नै गाउँघरदेखि क्यानडाको आप्रवासी समाजसम्मको यात्रालाई छोटा वाक्य, सरल भाषा र दृश्यात्मक प्रस्तुतीमार्फत पाठकसामु उतारेका छन्। यही कारण यो कृति केवल कथा पढ्ने अनुभव नभई समय, समाज र आत्मासँग संवाद गर्ने अवसर पनि बन्छ।

साहित्यको मूल्याङ्कन केवल लेखकले के भन्न खोजेका हुन् भन्ने आधारमा सम्भव हुँदैन। फ्रान्सेली चिन्तक रोलाँ बार्थ ले ‘द डेथ अफ द अथर’ मा प्रतिपादन गरेझैँ, कुनै कृति प्रकाशित भएपछि त्यसको अर्थ लेखकको नियन्त्रणबाट मुक्त हुन्छ र पाठकको चेतनामा पुनर्जन्म लिन्छ। यही दृष्टिबाट ‘ब्लफर्स डायरी’ लाई हेर्दा यसको अर्थ एउटै छैन। प्रत्येक कथाले पाठकको अनुभव, संवेदना र दृष्टिकोणअनुसार नयाँ अर्थ प्राप्त गर्दछ। त्यसैले लेखकको उद्देश्यभन्दा पनि कथाले पाठकभित्र उत्पन्न गर्ने अनुभूति नै यसको वास्तविक शक्ति हो।

अरस्तुको ‘पोएटिक्स’ ले कथा, पात्र, विचार र भावनात्मक परिशोधनलाई साहित्यका आधारभूत तत्त्वका रूपमा स्वीकार गरेको छ। ब्लफर्स डायरी यी तत्त्वहरूको सन्तुलित समन्वयमा उभिएको कृति हो। यहाँ कथानकभन्दा पात्रहरूको मानसिक यात्रा बढी महत्त्वपूर्ण देखिन्छ। घटनाभन्दा अनुभूति बोल्छ। बाह्य यथार्थभन्दा भित्री चेतनाको स्पन्दन मुखर हुन्छ। यही विशेषताले यस कथासङ्ग्रहलाई आधुनिक मनोवैज्ञानिक यथार्थवादको प्रभावशाली प्रतिनिधिका रूपमा स्थापित गरेको छ।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा यस सङ्ग्रहको मूल स्वर अस्तित्ववाद हो। जाँ–पल सार्त्रले मानिस स्वतन्त्र भए पनि आफ्ना निर्णयको उत्तरदायी हुन्छ भनेका थिए। तर पौडेलका पात्रहरू स्वतन्त्र देखिए पनि परिस्थिति, युद्ध, गरिबी, आप्रवासन र सामाजिक संरचनाले बाँधिएका छन्। उनीहरू जीवन रोज्दैनन्; जीवनले उनीहरूलाई रोज्छ।

कथासङ्ग्रहको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको मानवतावादी दृष्टिकोण हो। लियो टल्स्टोयले साहित्यलाई मानव आत्माको नैतिक यात्रा मानेका थिए। पौडेलका पात्रहरू पनि कुनै विचारधाराका प्रतिनिधि होइनन्; उनीहरू पीडा बोकेका मानिस हुन्। कोरोना महामारीका कथा, अन्त्येष्टिबाट वञ्चित परिवार, गरिबी, बेरोजगारी र विस्थापनले पाठकलाई संवेदनशील बनाउँछन्।

आप्रवासी जीवनका कथाहरू सङ्ग्रहको सबैभन्दा सशक्त उपलब्धि हुन्। क्यानडाको बहुसांस्कृतिक समाजमा नेपाली, अफ्रिकी, अरब र ल्याटिन अमेरिकी पात्रहरूको उपस्थितिले कृतिलाई विश्वव्यापी बनाएको छ। यस सन्दर्भमा झुम्पा लाहिडीका आप्रवासी पात्रहरू, खालिद हुसेनीका विस्थापित चरित्रहरू तथा चिमामान्डा न्गोजी अडिचीका सांस्कृतिक विस्थापनका आख्यानहरू सम्झना आउँछन्। तर पौडेलको विशेषता भनेको उनले नेपाली चेतनालाई हराउन दिएका छैनन्। उनी जहाँ पुगे पनि गाउँको धूलो, आमाको आवाज र दशैंको टीका उनका पात्रसँगै यात्रा गर्छ।

“आमाको भिडियो कल” यस सङ्ग्रहको सबैभन्दा भावप्रवण कथा हो। डिजिटल युगले दूरी घटाए पनि स्पर्श फिर्ता ल्याउन सक्दैन भन्ने सत्य यस कथाले अत्यन्त प्रभावकारी ढङ्गले उद्घाटित गर्छ। भिडियो स्क्रिनमा देखिएको आमाको अनुहार र भित्तामा झुन्डिएको बुबाको तस्वीरले पाठकभित्र स्मृतिको गहिरो कम्पन सिर्जना गर्छ। यहाँ मार्सेल प्रुस्तको स्मृतिदर्शनसँग यसको भावात्मक साम्य देखिन्छ। स्मृति यहाँ वर्तमानको सक्रिय शक्ति हो।

“जुठेको सपना” सामाजिक यथार्थको मार्मिक कथा हो। गरिबी, द्वन्द्व, श्रम शोषण र असफल सपनाले एउटा बालकको भविष्य कसरी भत्किन्छ भन्ने कथाले देखाउँछ। यस कथामा म्याक्सिम गोर्कीको श्रमिक चेतना, चार्ल्स डिकेन्सका बालपात्रहरूको पीडा तथा नेपाली साहित्यका परिजात र इन्द्रबहादुर राईका सामाजिक यथार्थसँग केही समानान्तर रेखाहरू देखिन्छन्। यद्यपि कथाले जातीय विभेदलाई संकेत गर्छ; त्यसलाई अझ गहिरो रूपमा विश्लेषण गरेको भए कथा अझ ऐतिहासिक उचाइमा पुग्न सक्थ्यो।

द्वन्द्वकालसम्बन्धी कथाहरूले नेपालको इतिहासको एउटा त्रासद अध्याय सम्झाउँछन्। तर यहाँ एउटा आलोचनात्मक प्रश्न उठ्छ। इतिहास केवल एउटा पक्षको अनुभव होइन। टल्स्टोयले वार एन्ड पिसमा युद्धलाई बहुपक्षीय दृष्टिबाट हेरे। त्यसैगरी नेपाली द्वन्द्वको जटिलतालाई अझ सन्तुलित ढङ्गले समेट्न सके कथाहरूको ऐतिहासिक विश्वसनीयता अझ बलियो हुने थियो। यद्यपि आख्यान इतिहासको दस्तावेज होइन; अनुभूतिको पुनर्सिर्जना हो भन्ने तथ्यलाई पनि बिर्सन मिल्दैन।

सङ्ग्रहको अर्को उल्लेखनीय पक्ष महिला पात्रहरूको प्रस्तुति हो। धेरै कथामा कथावाचकको दृष्टि महिलाको शरीरतर्फ बढी आकर्षित देखिन्छ। यो सम्भवतः पात्रको कमजोरी हुन सक्छ। तर समग्र प्रभावमा पुरुष दृष्टिकोणको प्रभाव प्रबल देखिन्छ। यस सन्दर्भमा सिमोन द बोउवारको यस कथासङ्ग्रहका केही प्रसङ्गहरू पढ्दा सिमोन द बोउवारको ‘द सेकेन्ड सेक्स’ र भर्जिनिया उल्फको ‘अ रुम अफ वन्स ओन’ ले उठाएका नारीवादी प्रश्नहरूको स्मरण हुन्छ। द बोउवारले महिलालाई जन्मजात होइन, सामाजिक संरचनाद्वारा निर्माण गरिएको अस्तित्वका रूपमा व्याख्या गरेकी छन्। उनका अनुसार महिलालाई पुरुषको परिधिभित्र सीमित गरेर हेर्ने दृष्टिकोण नै असमानताको मूल कारण हो। त्यसैगरी भर्जिनिया उल्फले महिलाको सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताका लागि आर्थिक आत्मनिर्भरता र आफ्नै स्वतन्त्र बौद्धिक संसार अपरिहार्य हुने तर्क प्रस्तुत गरेकी छन्। यी दुवै चिन्तनले महिलाको मूल्याङ्कन केवल बाह्य रूप, सौन्दर्य वा शारीरिक आकर्षणका आधारमा होइन, उनको विचार, चेतना, निर्णय क्षमता र स्वतन्त्र व्यक्तित्वका आधारमा हुनुपर्छ भन्ने सशक्त मान्यता स्थापित गर्छन्।

ब्लफर्स डायरीका केही कथाहरूमा महिला पात्रहरूको पीडा, संघर्ष र जीवनयात्रा प्रभावकारी रूपमा चित्रित भए पनि कतिपय स्थानमा पुरुष पात्रहरूको दृष्टि उनीहरूको शारीरिक सौन्दर्यतर्फ बढी केन्द्रित देखिन्छ। परिणामस्वरूप महिलाको बौद्धिकता, आत्मनिर्णय, सामाजिक चेतना र वैचारिक व्यक्तित्व ओझेलमा परेको अनुभूति हुन्छ। यदि कथाले उनीहरूको आन्तरिक संसार, आत्मसंघर्ष, निर्णय क्षमता र अस्तित्वगत स्वतन्त्रतालाई अझ गहिरो रूपमा उद्घाटित गरेको भए यस सङ्ग्रहको नारीवादी विमर्श अझ सशक्त, सन्तुलित र दार्शनिक उचाइमा पुग्ने थियो। त्यसो हुँदा महिला पात्रहरू करुणाका विषय मात्र नभई परिवर्तनका सक्रिय वाहक र स्वतन्त्र चेतनाका प्रतीकका रूपमा अझ प्रभावकारी ढङ्गले स्थापित हुने थिए।

भाषा र शैली ‘ब्लफर्स डायरी’ को सबैभन्दा विशिष्ट साहित्यिक शक्ति हो। छोटा वाक्य। तीव्र कथागति। दृश्यात्मक प्रस्तुति। अनावश्यक शब्दाडम्बरको पूर्ण अभाव। यी विशेषताले कथालाई स्वाभाविक, जीवन्त र प्रभावकारी बनाएका छन्। कथाकारले भाषालाई सजावटको माध्यम होइन, अनुभूतिको संवाहक बनाएका छन्। प्रत्येक वाक्य आवश्यक छ। प्रत्येक दृश्य अर्थपूर्ण छ। यही कारण पाठक कथा पढ्दैन; कथा अनुभव गर्छ।

यो शैली अमेरिकी साहित्यकार अर्नेस्ट हेमिङ्वे को ‘आइसबर्ग सिद्धान्त’ को स्मरण गराउँछ। हेमिङ्वेका अनुसार उत्कृष्ट साहित्यले सबै कुरा प्रत्यक्ष रूपमा उद्घाटन गर्दैन। सतहमा देखिने शब्दहरूभन्दा धेरै गहिरो अर्थ पाठकले स्वयं खोज्नुपर्ने हुन्छ। ब्लफर्स डायरीका कथाहरूमा पनि यही कलात्मक संयम देखिन्छ। कथाकारले धेरै प्रसङ्गमा मौनतालाई शब्दभन्दा शक्तिशाली बनाएका छन्।  यही अप्रत्यक्ष अभिव्यक्तिले कथाहरूलाई दीर्घकालीन प्रभाव प्रदान गरेको छ। साहित्यिक दृष्टिले यस्तो संयम, मितव्ययी भाषा र अर्थगर्भित प्रस्तुति परिपक्व आख्यानकलाको महत्त्वपूर्ण चिन्ह मानिन्छ।

संस्कृत काव्यशास्त्रका दृष्टिले हेर्दा भरतमुनिको रस सिद्धान्त यहाँ विशेष रूपमा लागू हुन्छ। करुण रस यसको प्रमुख भाव हो। त्यससँगै शृङ्गार, वीर, भयानक र शान्त रस पनि विभिन्न कथाहरूमा अभिव्यक्त भएका छन्। आनन्दवर्धनको ध्वनि सिद्धान्तअनुसार महान् साहित्य प्रत्यक्षभन्दा अप्रत्यक्ष अर्थमा जीवित हुन्छ। ब्लफर्स डायरीका धेरै कथाहरूको शक्ति पनि यिनै ध्वन्यार्थमा निहित छ। कुन्तकको वक्रोक्ति सिद्धान्तले भनेझैँ, कथाको प्रभाव सीधा कथनमा होइन, प्रस्तुतिको शैलीमा निर्भर हुन्छ। पौडेलको छोटो, लयात्मक र दृश्यात्मक अभिव्यक्तिले यही सौन्दर्य सिर्जना गरेको छ।

नेपाली साहित्यिक परम्परासँग तुलना गर्दा यस सङ्ग्रहमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको मानवतावाद, परिजातको अस्तित्ववादी पीडा, बी.पी. कोइरालाको मनोवैज्ञानिक विश्लेषण तथा इन्द्रबहादुर राईको आधुनिक संवेदनाको हल्का प्रतिध्वनि भेटिन्छ। यद्यपि पौडेलको स्वर आफ्नै छ। उनी अनुकरणभन्दा अनुभवमा विश्वास गर्छन्।

प्राविधिक दृष्टिले हेर्दा केही कथाहरूमा एउटै कथाभित्र धेरै विषय समेट्ने प्रयास गरिएको छ। परिणामस्वरूप कथानक केही फितलो भएको अनुभूति हुन्छ। कतिपय पात्रहरू थप विकसित हुन सक्थे। द्वन्द्वको निर्माण र समाधान अझ सघन हुन सक्थ्यो। केही कथामा दार्शनिक सम्भावना अत्यन्त बलियो भए पनि त्यसलाई पूर्ण रूपमा विस्तार गरिएको छैन। यी सीमाहरू पहिलो कृतिका स्वाभाविक पक्ष पनि हुन्।

समग्रमा ‘ब्लफर्स डायरी’ नेपाली आप्रवासी साहित्यको महत्त्वपूर्ण प्रारम्भिक उपलब्धि हो। यसले केवल क्यानडामा रहेका नेपालीहरूको कथा भन्दैन; यसले आधुनिक मानवको विस्थापन, स्मृति, प्रेम, पीडा, असुरक्षा र आशाको कथा भन्छ। यसको केन्द्रमा कुनै राष्ट्र होइन, मानव छ। यही कारण यसको साहित्यिक महत्त्व सीमित भूगोलभन्दा धेरै माथि उठ्छ।

ब्लफर्स डायरी पढिसकेपछि पाठकले कथा मात्र सम्झँदैन; केही अनुहार सम्झन्छ, केही आवाज सम्झन्छ, आमाको भिडियो कल सम्झन्छ, जुठेको अधुरो सपना सम्झन्छ, र आफैँलाई पनि सम्झन्छ। यही महान् साहित्यको अन्तिम विजय हो। उत्कृष्ट कृतिले उत्तर दिँदैन; प्रश्न जन्माउँछ। ब्लफर्स डायरी पनि त्यस्तै कृति हो जहाँ कथाहरू समाप्त हुन्छन्, तर विचारको यात्रा त्यहीँबाट सुरु हुन्छ।

यस सङ्ग्रहको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको विषयगत विविधता हो। कोरोना महामारीको त्रास, माओवादी द्वन्द्वको छायाँ, क्यानडामा आप्रवासी जीवनका संघर्ष, गाउँको गरिबी, जातीय विभेद, पारिवारिक विघटन र मानवीय सम्बन्धका असुरक्षाहरू एउटै क्यानभासमा उभिएका छन्। कथाहरू कुनै विचारधाराको घोषणापत्र बन्दैनन्; बरु समयका घाउहरूको अभिलेख बन्छन्।

पात्र निर्माण कथासाहित्यको मेरुदण्ड हो। यस सङ्ग्रहका अधिकांश पात्रहरू पूर्ण नायक वा पूर्ण खलनायक होइनन्। उनीहरू परिस्थितिका उत्पादन हुन्। धने, जुठे, फराद, जोस्ना, मिरेम्बा वा आमाको भिडियो कलभित्रको कथावाचक सबैले कुनै न कुनै प्रकारको अभाव बोकेका छन्। यही अपूर्णताले उनीहरूलाई जीवन्त बनाएको छ। दोस्तोयेभ्स्कीका पात्रहरूजस्तै उनीहरू आफ्नै अन्तरद्वन्द्वले परिचालित छन्। टोल्स्टोयका पात्रहरूजस्तै उनीहरू सामाजिक संरचनासँग जुधिरहेका छन्। मार्केजका पात्रहरूजस्तै उनीहरू स्मृतिको भार बोकेर हिँडिरहेका छन्।

संघर्ष यस सङ्ग्रहको केन्द्रमा छ। कतै मानिस भाइरससँग लडिरहेको छ। कतै राज्यसँग। कतै इतिहाससँग। कतै आफ्नै स्मृतिसँग। कतै आफ्नै इच्छासँग। अस्तित्ववादी चिन्तनले मानिसलाई स्वतन्त्र प्राणी मान्छ, तर त्यो स्वतन्त्रता सधैँ जिम्मेवारीले बाँधिएको हुन्छ। सार्त्रका अनुसार मानिस आफ्नो निर्णय नै हो। तर यहाँका धेरै पात्रहरू निर्णयभन्दा बढी परिस्थितिद्वारा निर्देशित देखिन्छन्। यही द्वन्द्वले कथाहरूलाई दार्शनिक बनाउँछ।

कोरोनासम्बन्धी कथाहरू विशेष रूपमा उल्लेखनीय छन्। महामारी यहाँ सभ्यताको नैतिक परीक्षा हो। अन्तिम संस्कार गर्न नपाएका मानिसहरू, प्रशासनिक असंवेदनशीलता र सामाजिक भयले मानवीय मूल्यहरू कसरी खण्डित भए भन्ने चित्रण अत्यन्त मार्मिक छ। कामुको द प्लेगले महामारीलाई नैतिक रूपक बनाएको थियो। यहाँ पनि महामारी रोगभन्दा ठूलो सामाजिक ऐना बनेर उपस्थित हुन्छ।यो आधुनिक विश्वको साझा नियति हो। यस सन्दर्भमा कथाहरूले झुम्पा लाहिडीका प्रवासी पात्रहरू, भी. एस. नायपलको विस्थापन चेतना र खालिद हुसेनीका युद्धपीडित पात्रहरूको सम्झना दिलाउँछन्।

माओवादी द्वन्द्वसम्बन्धी कथाहरूले नेपालको हिंसात्मक इतिहासलाई स्पर्श गरेका छन्। यद्यपि तिनले सम्पूर्ण ऐतिहासिक जटिलतालाई समेट्दैनन्। साहित्य इतिहास होइन। तर साहित्यले इतिहाससँग संवाद अवश्य गर्छ। यहाँ कथाकारले अनुभवलाई प्राथमिकता दिएका छन्। तथापि केही ठाउँमा राज्य र विद्रोह दुवै पक्षका बहुआयामिक यथार्थलाई अझ सन्तुलित रूपमा समेट्न सकिएको भए कथाहरूको ऐतिहासिक विश्वसनीयता अझ सशक्त बन्न सक्थ्यो।

“जुठेको सपना” सङ्ग्रहको सामाजिक दृष्टिले सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कथा देखिन्छ। जुठे अवसरबाट वञ्चित वर्गको प्रतिनिधि हो। उसको नाम, उसको जीवन र उसको असफल सपना नेपाली समाजभित्र गहिरो गाडिएको जातीय र वर्गीय संरचनातर्फ संकेत गर्छ। कथाले प्रत्यक्ष रूपमा जातिवादको घोषणा गर्दैन। तर ध्वनिका माध्यमबाट त्यसको उपस्थिति अनुभूत गराउँछ। यही ध्वन्यात्मकता आनन्दवर्धनको काव्यदृष्टिसँग मेल खान्छ।

लैङ्गिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा भने केही गम्भीर प्रश्न उठ्छन्। धेरै कथाहरूमा पुरुष दृष्टि महिलाको व्यक्तित्वभन्दा शरीरमा केन्द्रित देखिन्छ। महिला पात्रहरूको बौद्धिक उपस्थिति भन्दा उनीहरूको शारीरिक आकर्षण बढी वर्णित भएको अनुभूति हुन्छ। यो कथाकारको व्यक्तिगत दृष्टिकोण हो वा पात्रहरूको मनोविज्ञान, त्यो पाठकले छुट्याउने विषय हो। तर आधुनिक नारीवादी समालोचनाले यस्तो दृष्टिलाई प्रश्न गर्नेछ। सिमोन द बोउवार, भर्जिनिया उल्फ वा टोनी मोरिसनको साहित्यले महिलालाई चेतनायुक्त अस्तित्वका रूपमा स्थापित गरेको छ। त्यसको तुलनामा यहाँ केही कथाहरू अझै पितृसत्तात्मक दृष्टिकोणको छायाबाट पूर्णतः मुक्त देखिँदैनन्।

यद्यपि यही कमजोरीले कृतिलाई अस्वाभाविक बनाउँदैन। बरु यसले हाम्रो समाजको यथार्थलाई नै प्रतिबिम्बित गर्छ। साहित्यले समाजलाई जस्ताको तस्तै देखाउने कि आदर्श बनाउने भन्ने प्रश्न पुरानो हो। प्लेटोले साहित्यलाई नैतिक हुनुपर्ने बताए। अरस्तुले जीवनको सम्भाव्य सत्य चित्रण गर्नुपर्ने भने। प्रस्तुत कथाहरू दोस्रो धारतर्फ बढी उन्मुख देखिन्छन्।

“आमाको भिडियो कल” भावनात्मक दृष्टिले सङ्ग्रहको उत्कृष्ट उपलब्धि हो। प्रवासी जीवनको सबैभन्दा ठूलो पीडा भौगोलिक दूरी होइन; भावनात्मक दूरी हो। भिडियो कलले अनुहार देखाउँछ, स्पर्श दिन सक्दैन। यही अभावले कथा अत्यन्त संवेदनशील बनेको छ। बुबाको तस्बिर, आमाको आँसु र दशैंको टीकाबीच सिर्जित मौनता शब्दभन्दा धेरै बोल्छ। यस कथामा अनावश्यक अलङ्कार छैन। सादगी नै यसको सौन्दर्य हो। यही गुणले यसलाई बी. पी. कोइरालाका मनोवैज्ञानिक आख्यान र पारिजातका अन्तर्मुखी संवेदनासँग संवाद गर्ने स्तरमा पुर्‍याउँछ।

शैलीका दृष्टिले कथाकार सरल भाषामा जटिल अनुभूति व्यक्त गर्न सक्षम देखिन्छन्। भाषा बोझिलो छैन। संवाद स्वाभाविक छन्। दृश्य निर्माण प्रभावकारी छ। तर कतिपय कथाहरूमा धेरै विषय एकै ठाउँमा समेट्ने प्रयासले कथात्मक एकाग्रता केही कमजोर भएको अनुभूति हुन्छ। केही पात्रहरूको मनोवैज्ञानिक विकास अझ विस्तार भएको भए कथाहरूको प्रभाव दीर्घकालीन बन्न सक्थ्यो।

विश्व साहित्यसँग तुलना गर्दा यी कथाहरूले टोल्स्टोयको नैतिक प्रश्न, दोस्तोयेभ्स्कीको आत्मद्वन्द्व, कामुको अस्तित्ववादी शून्यता, मार्केजको स्मृतिमय यथार्थ र झुम्पा लाहिडीको प्रवासी संवेदनासँग विभिन्न तहमा संवाद गर्छन्। नेपाली साहित्यमा बी. पी. कोइरालाको मनोवैज्ञानिक गहिराइ, पारिजातको अस्तित्ववादी बेचैनी, इन्द्रबहादुर राईको वैचारिक जटिलता र डायमनशमशेरको सामाजिक यथार्थसँग पनि यसको सम्बन्ध स्थापित गर्न सकिन्छ। संस्कृत साहित्यतर्फ हेर्दा भरतमुनिको रससिद्धान्त, व्यासको मानवीय जटिलता, कालिदासको करुण सौन्दर्य र भवभूतिको मानवीय संवेदनाले यस कृतिको पाठलाई अझ व्यापक दार्शनिक क्षितिज प्रदान गर्छ।

दार्शनिक रूपमा यस कथासङ्ग्रहको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि यसको मानवीयता हो। उपनिषद् भन्छ—”आत्मवत् सर्वभूतेषु।” बुद्धले करुणालाई मुक्तिको मार्ग माने। गान्धीले सत्यलाई नै ईश्वर भने। लेभिनासले “अर्को मानिस” प्रतिको उत्तरदायित्वलाई नै नैतिकताको आधार माने। प्रस्तुत कथाहरू अन्ततः यही प्रश्नमा पुग्छन्—मानिस आखिर अर्को मानिसप्रति कति उत्तरदायी छ?

यो कथासङ्ग्रह पूर्ण छैन। कुनै पनि महान् कृति पूर्ण हुँदैन। यसमा दृष्टिगत सीमाहरू छन्। केही पात्रहरू अपूर्ण छन्। केही निष्कर्षहरू असन्तुलित लाग्न सक्छन्। केही दृष्टिकोण विवादास्पद हुन सक्छन्। तर यिनै अपूर्णताले यसलाई जीवनसँग नजिक बनाएका छन्। जीवन आफैँ पूर्ण कहाँ छ र?