कफीखेती विस्तारमा षडानन्दको पहल
युवराज विष्ट
आफूले उत्पादन गरेको अग्र्यानिक कफीको माग अन्तरराष्ट्रिय बजारमा निरन्तर बढ्न थालेपछि भोजपुरको षडानन्द नगरपालिका जीवन थापा निकै उत्साहित देखिनुहुन्छ। परम्परागत खेतीपातीमा लाग्दै आउनुभएका उहाँ नगदेबालीका रूपमा कफीखेतीबाट राम्रो आम्दानी हुने देखेपछि केही वर्षयता कफीको व्यावसायिक खेतीमा लाग्नुभएको छ।
Advertisement 1
उहाँले ६५ रोपनी क्षेत्रमा कफीखेती विस्तार गर्नुभएको छ। उहाँले उत्पादन गरेको कफीको बजारको कुनै समस्या नरहेको बताउँदै स्वदेशी बजारमा मात्र होइन, विदेशमा पनि निर्यात हुन थालेको छ। उहाँ करिब एक हजार केजी कफी विदेश निर्यात गरिसकेको बताउनुहुन्छ। हाल उहाँले आफ्नै प्रशोधन उद्योगमार्फत मूल्यवद्र्धन गर्दै आउनुभएको छ। “कच्चा दाना मात्र बेच्नुभन्दा प्रशोधन गरेर बेच्दा मूल्य दोब्बर हुन्छ”, उहाँले भन्नुभयो।
अन्य किसानहरू पनि यस कार्यक्रमप्रति उत्साहित देखिएका छन्। स्थानीय कृषक प्रितमकुमार राईले कफीखेतीलाई दीर्घकालीन आम्दानीको स्रोतका रूपमा लिनुपर्ने बताउनुभयो। “एकपटक रोपेको कफीले वर्षौँसम्म उत्पादन दिन्छ। त्यसैले यो टिकाउ खेती हो”, उहाँले भन्नुभयो। उहाँका अनुसार सुरुआती लगानी र हेरचाह आवश्यक भए पनि पछि नियमित आम्दानी लिन सकिन्छ। स्थानीयवासी सङ्गीता राईले नगरपालिकाबाट प्राप्त सहयोगले खेती गर्न सहज भएको बताउनुभयो। “बिरुवा, मल र उपकरण पाएपछि काम गर्न निकै सजिलो भएको छ”, उहाँले भन्नुभयो। उहाँले महिलाहरू पनि कफीखेतीमा सक्रिय रूपमा सहभागी हुन थालेको बताउनुभयो। जसले महिला सशक्तीकरणमा समेत योगदान पुर्याएको छ।
Advertisement 2
गरिबी न्यूनीकरण र कृषिको व्यवसायीकरणलाई लक्ष्य बनाउँदै भोजपुरको षडानन्द नगरपालिकाले करिब रु तीन करोड लगानीमा प्राङ्गारिक कफीखेती विस्तार कार्यक्रम सुरु गरेको छ। कफीलाई आयआर्जन र रोजगारीको भरपर्दो माध्यम बनाउने उद्देश्यले नगरले बृहत रूपमा परियोजना कार्यान्वयनमा ल्याएको हो। स्थानीय स्रोतसाधनको अधिकतम् उपयोग गर्दै दीर्घकालीन आर्थिक रूपान्तरणतर्फ उन्मुख हुने रणनीतिसमेत यस कार्यक्रमले अँगालेको छ। नगरपालिकाले आर्थिक वर्ष २०८२÷८३ मा गरिबी निवारणका लागि प्राङ्गारिक कफीखेती विस्तार तथा व्यवसायीकरण परियोजना सञ्चालन गरेको हो। कफीखेतीलाई आयआर्जन र रोजगारीको मुख्य आधार बनाउने लक्ष्यसहित कार्यक्रमलाई प्राथमिकतामा राखिएको हो। साथै, आयात प्रतिस्थापन, निर्यात प्रवद्र्धन र स्थानीय उत्पादनको ‘ब्रान्डिङ’मा समेत जोड दिइएको छ।
कार्यक्रम सञ्चालनका लागि नगरपालिकाले रु एक करोड ६५ लाख बजेट विनियोजन गरेको जनाएको छ। किसानको लागत साझेदारीसमेत समावेश गर्दा परियोजनाको कुल आकार रु दुई करोड ८९ लाख पुग्ने नगरपालिकाका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत मातृकाप्रसाद दाहालले जानकारी दिनुभयो। सार्वजनिक–निजी साझेदारीको अभ्यासलाई स्थानीय तहमा लागू गर्दै उत्पादन र बजारबीचको दूरी घटाउने प्रयास गरिएको उहाँको भनाइ छ। उहाँका अनुसार पछिल्ला वर्षहरूमा कफीखेतीप्रति किसानको आकर्षण बढ्दै गएको छ। नगरपालिकाले आगामी पाँच वर्षभित्र षडानन्दलाई ‘कफीहब’ का रूपमा विकास गर्ने दीर्घकालीन योजना बनाएको जनाएको छ। यसले स्थानीय अर्थतन्त्रमा ठोस योगदान पुर्याउने नगरपालिकाको भनाइ छ।
पहाडी भूभाग, मध्यम तापक्रम र उपयुक्त वर्षाले कफी उत्पादनका लागि अनुकूल वातावरण प्रदान गरेको छ। साथै, अन्तरराष्ट्रिय बजारमा अग्र्यानिक कफीको बढ्दो मागले यसलाई सम्भावनायुक्त नगदेबालीका रूपमा स्थापित गरेको छ। कफीका बोटहरूले माटो संरक्षण, हरियाली प्रवद्र्धन र जैविक विविधता संरक्षणमा समेत योगदान पुर्याउने भएकाले वातावरणमैत्री खेती प्रणालीका रूपमा पनि यसलाई हेरिएको छ। कार्यक्रममार्फत कफीखेतीको क्षेत्रफल विस्तार गर्नुका साथै उत्पादन वृद्धि, गुणस्तर सुधार र किसानको आयस्तर उकास्ने लक्ष्य राखिएको छ।
परियोजनाअन्तर्गत पहिलो चरणमा १५७ जना किसान प्रत्यक्ष रूपमा लाभान्वित हुनेछन्। उनीहरूलाई कफीखेतीका लागि आवश्यक विभिन्न कृषि सामग्री तथा उपकरण वितरण गरिनेछ। पहिलो चरणमा ७५ हजार वटा कफी बिरुवा वितरण गरिनेछ भने खेतबारी व्यवस्थापन तथा जोताइका लागि पाँच अश्वशक्ति (५ एचपी) क्षमताका ११३ वटा र सात अश्वशक्ति (७ एचपी) क्षमताका ५० वटा मिनीटिलर उपलब्ध गराइने कृषि शाखा प्रमुख शिला पुन मगरले जानकारी दिनुभयो।
Advertisement 3
त्यसैगरी, झारपात व्यवस्थापनका लागि २० वटा ब्रस कटर, विषादी तथा जैविक झोल पदार्थ छर्कन २५७ वटा स्प्रेयर वितरण गरिनेछ। यस्ता उपकरणले श्रम लागत घटाउनुका साथै उत्पादन प्रक्रिया छिटो, प्रभावकारी र व्यवस्थित बनाउन सहयोग पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ। कफीखेतीलाई पूर्ण रूपमा प्राङ्गारिक प्रणालीमा आधारित बनाउन नगरपालिकाले पर्याप्त मात्रामा जैविक मलसमेत उपलब्ध गराउने भएको छ। यसअन्तर्गत २२ हजार ६२० किलोग्राम गोठेमल तथा २१ हजार ३६० किलोग्राम हड्डी मल वितरण गरिनेछ। बिरुवाको संरक्षण तथा रोग व्यवस्थापनका लागि ८६ लिटर खनिज तेल, १०० लिटर बोर्डो पेस्ट र ३३ लिटर इएम (इफेक्टिभ माइक्रोअर्गानिज्म) उपलब्ध गराइनेछ। साथै, बगैँचा व्यवस्थापनका लागि १६ वटा सिकेचरसमेत वितरण गरिने जनाइएको छ। प्राङ्गारिक मलको प्रयोगले माटोको उर्वराशक्ति जोगाइराख्ने र दीर्घकालीन उत्पादन सुनिश्चित गर्ने विश्वास गरिएको छ।
कृषि क्षेत्रको व्यवसायीकरण, गरिबी न्यूनीकरण र ग्रामीण अर्थतन्त्रको सुदृढीकरणलाई केन्द्रमा राख्दै गुणस्तरीय र अग्र्यानिक कफी उत्पादन गर्ने उद्देश्यले कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको षडानन्द नगरप्रमुख सुरेन्द्रकुमार उदासले बताउनुभयो। “हामीले बृहत् रूपमा कफीखेती विस्तार कार्यक्रम सञ्चालन गरेका छौँ”, उहाँले भन्नुभयो, “राष्ट्रिय तथा अन्तरराष्ट्रिय बजारको अध्ययन गर्दा कफीको सम्भावना निकै राम्रो देखिएको छ। त्यसैले किसानलाई प्रोत्साहन गर्दै लगानी बढाएका हौँ।”
नगर उपप्रमुख प्रमिला राईका अनुसार षडानन्द क्षेत्रको भूगोल, माटो र मौसम कफीखेतीका लागि अत्यन्त उपयुक्त छन्। यस कार्यक्रमले स्थानीयस्तरमा रोजगारी सृजना गर्नुका साथै वैदेशिक रोजगारीबाट फर्किएका युवालाई गाउँमै टिकाउने आधार तयार गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। कृषिमा युवाको आकर्षण बढ्दै जाँदा उत्पादनशील जनशक्ति गाउँमै कायम रहने विश्वास गरिएको छ। नगरपालिकाले सामग्री वितरणमा मात्र सीमित नरही किसानको ज्ञान, सीप र क्षमताको विकासमा पनि जोड दिएको छ। परियोजनाअन्तर्गत कफीखेतीसम्बन्धी क्षमता अभिवृद्धि तालिम सञ्चालन गरिनेछ। तालिममा बिरुवा रोप्ने विधि, छायाँ व्यवस्थापन, मल व्यवस्थापन, सिँचाइ प्रणाली, रोग तथा कीरा नियन्त्रण, फल टिपाइ र पोस्ट–हार्भेस्ट व्यवस्थापनलगायत विषय समेटिने छन्। वैज्ञानिक तरिकाबाट खेती गर्दा उत्पादनमात्र होइन, गुणस्तरमा पनि सुधार आउने अपेक्षा गरिएको छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार कफीखेती दीर्घकालीन नगदे बाली हो, जसले एकपटक रोपिसकेपछि २०–२५ वर्षसम्म उत्पादन दिनसक्छ। उचित व्यवस्थापन गरेमा प्रतिरोपनी राम्रो आम्दानी लिन सकिने भएकाले यसलाई आर्थिक दृष्टिले आकर्षक बालीका रूपमा लिइन्छ। साथै, छायाँदार रूखहरूसँग अन्तरबाली प्रणाली अपनाउँदा थप आम्दानी लिन सकिने सम्भावना रहेको छ। कफीखेतीका लागि समुद्री सतहबाट ८०० मिटरदेखि एक हजार ८०० मिटरसम्मको क्षेत्र उपयुक्त मानिन्छ। षडानन्दका १४ वडामध्ये १३ वडामा कफीखेती विस्तार भइरहेको छ। यसले समग्र नगरलाई कफी उत्पादन क्षेत्रका रूपमा चिनाउने आधार तयार गरेको छ। भूआकृतिक विविधताले फरकफरक स्वादका कफी उत्पादन गर्न सकिने सम्भावनासमेत रहेको कृषि प्राविधिकहरू बताउँछन्।
गुणस्तरीय बिरुवाको उपलब्धता सुनिश्चित गर्न दुईवटा नर्सरी सञ्चालन गरिनेछ भने उत्पादनपछिको व्यवस्थापनका लागि पोस्ट–हार्भेस्ट कार्यक्रमसमेत सञ्चालन गरिनेछ। कफी टिपाइ, प्रशोधन, सुकाउने, भण्डारण र बजारीकरण प्रक्रियामा सुधार ल्याई मूल्य शृङ्खला मजबुत बनाउने लक्ष्य रहेको छ। गुणस्तरीय प्रशोधनले अन्तरराष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धात्मक मूल्य पाउन मद्दत गर्ने विश्वास गरिएको छ।
यसैबीच, कफीलाई पर्यटनसँग जोडेर ‘एग्रो–टुरिज्म’ को रूपमा विकास गर्न सकिने सम्भावना पनि रहेको छ। कफी बगैँचा अवलोकन, स्थानीय उत्पादनको स्वाद, होमस्टे र सांस्कृतिक अनुभवसँग जोडेर थप आम्दानी लिन सकिने भएकाले यसतर्फ पनि ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ। यसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई बहुआयामिक रूपमा चलायमान बनाउन सहयोग पुर्याउन सक्छ। कफीखेतीप्रति विदेशबाट फर्किएका युवाहरू बढी आकर्षित भएका छन्। स्थानीय कृषक मुक्ति राईका अनुसार मिहिनेत र धैर्यका साथ लागेमा कफीबाट राम्रो आम्दानी लिन सकिन्छ। “विदेश जानुभन्दा गाउँमै केही गर्ने सोच बढेको छ”, उहाँले भन्नुभयो, “युवाको सहभागिताले कृषि क्षेत्रमा नयाँ प्रविधि र नवप्रवर्तन भित्र्याउने सम्भावना बढेको छ।”
षडानन्द नगरपालिकाको कफीखेती विस्तार कार्यक्रम केवल कृषि उत्पादन बढाउने प्रयासमात्र नभई आर्थिक रूपान्तरण, रोजगारी सृजना, आय वृद्धि र ग्रामीण विकासको एकीकृत अभियानका रूपमा अगाडि बढाएको छ। समयमै प्राविधिक सेवा नपुग्नु, बजार मूल्यमा उतारचढाव, प्रशोधन प्रविधिको अभाव, सडक तथा ढुवानी पहुँचको समस्या र जलवायु परिवर्तनका प्रभावजस्ता कफीखेती विस्तारमा रहेका समस्या समाधान गर्नसके कफीखेती अझ प्रभावकारी र दिगो बन्ने कृषि विज्ञहरूको सुझाव छ। प्रभावकारी कार्यान्वयन, गुणस्तरीय उत्पादन र बजार व्यवस्थापन सुदृढ गर्नसके निकट भविष्यमा षडानन्द नगरपालिका देशकै प्रमुख कफी उत्पादन केन्द्रका रूपमा स्थापित हुने प्रबल सम्भावना देखिन्छ।
