आत्ममोह, स्वार्थ र प्रभुत्वको मनोविज्ञान : व्यक्ति, समाज र विश्व व्यवस्थामा यसको प्रभाव

तोमनाथ उप्रेती
मानव सभ्यताले विज्ञान, प्रविधि, अर्थतन्त्र र राजनीतिक शक्तिमा अभूतपूर्व प्रगति गरेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल अर्थतन्त्र, अन्तरिक्ष अनुसन्धान र विश्वव्यापी सञ्चारले मानिसको जीवनशैली परिवर्तन गरेका छन्। तर बाहिरी विकाससँगै मानवीय चेतना, करुणा र नैतिकताको विकास समान गतिमा हुन सकेको छैन। मानिससँग शक्ति बढेको छ। तर शक्तिको सदुपयोग गर्ने विवेक कमजोर हुँदै गएको छ। सम्पत्ति बढेको छ। तर सन्तुष्टि घटेको छ। सम्पर्कको दायरा फराकिलो भएको छ। तर आत्मीयता साँघुरिएको छ। यही विरोधाभासभित्र स्वार्थ, अभिमान र आत्मविनाशको मनोविज्ञान लुकेको छ। मानिसको पतन प्रायः बाहिरी शत्रुबाट सुरु हुँदैन। आफ्नै चेतनामा विकसित हुने लोभ, आत्ममोह र अहंकारबाट यसको सुरुआत हुन्छ।

Advertisement 1

स्वार्थ मानिसको स्वाभाविक आत्मरक्षात्मक प्रवृत्तिसँग सम्बन्धित हुन्छ। आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्नु र जीवन सुरक्षित राख्नु अस्वाभाविक होइन। तर व्यक्तिगत हितलाई सामूहिक हितभन्दा माथि राख्ने प्रवृत्ति नैतिक समस्याको कारण बन्छ। जब मानिसले अरूको अधिकार, भावना र अस्तित्वलाई आफ्नो लाभ प्राप्त गर्ने साधनका रूपमा बुझ्न थाल्छ, तब स्वार्थले अमानवीय स्वरूप ग्रहण गर्छ। अभिमानले यसलाई थप बल प्रदान गर्छ। व्यक्तिले आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ ठान्छ। आफ्नो निर्णयलाई अन्तिम सत्य मान्छ। आलोचनालाई अपमान सम्झन्छ। यही मानसिकताले विवेक र आत्मसमीक्षाको ढोका बन्द गर्छ। परिणामतः व्यक्ति आफ्नै भ्रम, आग्रह र महत्वाकाङ्क्षाको कैदी बन्छ।

आधुनिक मनोविज्ञानमा आत्मकेन्द्रित व्यक्तित्व, आत्ममुग्धता र अतिरञ्जित आत्ममहत्त्वलाई व्यक्तिको सम्बन्ध तथा व्यवहारमा समस्या उत्पन्न गराउने प्रवृत्तिका रूपमा अध्ययन गरिएको छ। मनोवैज्ञानिक अल्फ्रेड एडलरले हीनताबोध र श्रेष्ठताको आकाङ्क्षाबीचको सम्बन्धलाई व्याख्या गरेका छन्। उनका विचारमा मानिस आफ्नो कमजोरीको अनुभूतिलाई पार गर्न विभिन्न मनोवैज्ञानिक रणनीति अपनाउँछ। कतिपय अवस्थामा श्रेष्ठ देखिने चाहना अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा र प्रभुत्वको आकाङ्क्षामा परिणत हुन्छ। अभिमानलाई यसै मनोवैज्ञानिक असुरक्षाको आवरणका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। बाहिरबाट शक्तिशाली देखिने व्यक्तिभित्र अस्वीकारको भय, असफलताको चिन्ता र मान्यताको तीव्र आवश्यकता लुकेको हुन सक्छ। त्यसैले अभिमान सधैँ आत्मविश्वासको प्रमाण हुँदैन। कहिलेकाहीँ यो भित्री असुरक्षाको प्रतिरक्षात्मक संरचना हुन्छ।

Advertisement 2

आजको विश्वमा स्वार्थ र अभिमानले नयाँ स्वरूप ग्रहण गरेका छन्। उपभोक्तावादले मानिसको मूल्यलाई सम्पत्ति, सुविधा र बजारमा प्राप्त प्रतिष्ठासँग जोडेको छ। सामाजिक सञ्जालले लोकप्रियता र दृश्य उपस्थितिलाई सफलताको मापदण्ड बनाएको छ। मानिस आफ्नो वास्तविक जीवनभन्दा प्रस्तुत गरिने जीवनप्रति बढी चिन्तित हुन थालेको छ। अरूको उपलब्धिसँग निरन्तर तुलना गर्ने प्रवृत्तिले ईर्ष्या, असन्तोष र आत्महीनता बढाउँछ। प्रशंसाको अपेक्षा अत्यधिक हुन्छ। आलोचना सहने क्षमता घट्छ। यसले आत्ममूल्याङ्कनलाई बाह्य प्रतिक्रियाको अधीनमा पुर्‍याउँछ। डिजिटल संसारमा देखिने आत्मप्रदर्शनको संस्कृति कहिलेकाहीँ आत्ममुग्धताको सामाजिक विस्तार बन्न पुग्छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ता र प्रविधिको तीव्र विकासले पनि नयाँ नैतिक चुनौती सिर्जना गरेको छ। प्रविधि आफैँमा विनाशकारी हुँदैन। यसको प्रयोग गर्ने मानवीय चेतना निर्णायक हुन्छ। ज्ञान र सूचनामा पहुँच बढे पनि विवेक, संवेदनशीलता र उत्तरदायित्व स्वतः विकास हुँदैनन्। जब प्रविधि व्यक्तिगत प्रभुत्व, निगरानी, आर्थिक शोषण वा सामाजिक नियन्त्रणको माध्यम बन्छ, तब विकासको उपलब्धि नै मानव स्वतन्त्रताका लागि चुनौती बन्न सक्छ। डिजिटल प्रतिष्ठा, सूचनामाथिको नियन्त्रण र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रतिस्पर्धामा मानवीय मर्यादा उपेक्षित हुनु आधुनिक सभ्यताको गम्भीर विरोधाभास हो। ज्ञानको विस्तारसँगै विनम्रता र नैतिक चेतना पनि विस्तार हुनुपर्छ।

Advertisement 3

स्वार्थ र अभिमानको सबैभन्दा विनाशकारी अभिव्यक्ति विश्व राजनीतिमा देखिन्छ। राष्ट्रहरूबीचको प्रतिस्पर्धा स्वाभाविक हो। तर राष्ट्रिय हितको नाममा प्रभुत्व विस्तार, सामरिक अहंकार र शक्ति प्रदर्शनलाई प्राथमिकता दिँदा विश्व शान्ति जोखिममा पर्छ। आणविक हतियार, हाइपरसोनिक प्रविधि र ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्रको प्रतिस्पर्धाले आधुनिक युद्धको विनाशकारी क्षमता बढाएको छ। एउटा राजनीतिक निर्णयले करोडौँ मानिसको जीवन प्रभावित गर्न सक्छ। एउटा गलत सामरिक आकलनले क्षेत्रीय द्वन्द्वलाई विश्वव्यापी संकटमा रूपान्तरण गर्न सक्छ। राष्ट्रवादी अभिमान, प्रतिशोध र प्रभुत्वको आकाङ्क्षाले कूटनीतिक संवादलाई कमजोर बनाउँछन्। युक्रेन युद्ध, मध्यपूर्वको द्वन्द्व र विभिन्न क्षेत्रीय तनावले शक्ति राजनीतिका मानवीय परिणामलाई उजागर गरेका छन्। आधुनिक विश्वमा हतियारको विकासभन्दा विवेकको विकास बढी आवश्यक भएको छ। शक्तिशाली हुनु र जिम्मेवार हुनु एउटै कुरा होइन।

राजनीतिक नेतृत्वमा अभिमान अझ गम्भीर समस्या बन्छ। उच्च पद, लोकप्रियता र संस्थागत अधिकारले व्यक्तिमा आत्ममहत्त्वको भावना बढाउन सक्छ। प्रशंसक र चाकरी गर्नेहरूको घेराले वास्तविकता बुझ्ने क्षमता कमजोर बनाउँछ। नेतृत्वले आलोचनालाई शत्रुता ठान्न थाल्छ। निर्णय प्रक्रियामा असहमतिको स्थान घट्छ। संस्थाहरू व्यक्तिको इच्छाअनुसार सञ्चालन हुन थाल्छन्। यसरी व्यक्तिगत अहंकारले संस्थागत स्वेच्छाचारिताको रूप लिन सक्छ। लोकतन्त्रमा नेतृत्वको सफलता अधिकारको विस्तारमा होइन, उत्तरदायित्वको निर्वाहमा निहित हुन्छ। पद अस्थायी हुन्छ। तर त्यसबाट उत्पन्न हुने निर्णयका परिणाम दीर्घकालीन हुन सक्छन्। त्यसैले नेतृत्वमा विनम्रता व्यक्तिगत सद्गुण मात्र होइन। यो सुशासनको आधारभूत आवश्यकता हो।

नेपालको सन्दर्भमा पनि स्वार्थ र अभिमानको मनोविज्ञान राजनीतिक, प्रशासनिक र सामाजिक व्यवहारमा विभिन्न रूपमा देखिन्छ। लोकतान्त्रिक व्यवस्था, गणतन्त्र र संघीयताले नागरिकलाई अधिकार तथा सहभागिताका नयाँ अवसर प्रदान गरेका छन्। तर राजनीतिक संस्कृतिमा व्यक्तिगत महत्वाकाङ्क्षा, गुटगत स्वार्थ, पदलोलुपता र शक्ति केन्द्रित गर्ने प्रवृत्ति पूर्ण रूपमा अन्त्य भएको छैन। सार्वजनिक पदलाई सेवाको माध्यमभन्दा प्रतिष्ठा र प्रभावको स्रोत ठान्ने मानसिकता सुशासनको बाधक बन्छ। राजनीतिक संरक्षण, नातावाद, कृपावाद र संस्थागत उत्तरदायित्वको कमजोरीले सार्वजनिक विश्वास घटाउँछन्। प्रशासनमा पनि पदको अभिमान, आलोचना अस्वीकार गर्ने प्रवृत्ति र सेवाग्राहीप्रतिको असंवेदनशीलताले नागरिक र राज्यबीच दूरी बढाउँछन्। सार्वजनिक अधिकार व्यक्तिगत स्वार्थको साधन बन्नु नैतिक विचलन हो।

अभिमानले पारिवारिक र सामाजिक सम्बन्धमा पनि गहिरो असर पार्छ। परिवारमा आफ्नो निर्णय मात्र सही ठान्ने प्रवृत्तिले संवाद कमजोर बनाउँछ। दाम्पत्य सम्बन्धमा अधिकारको असन्तुलन, पुस्ताबीचको अविश्वास र पारस्परिक सम्मानको अभावले द्वन्द्व बढाउँछ। मित्रतामा स्वार्थ हावी हुँदा आत्मीयता कमजोर हुन्छ। सामाजिक जीवनमा जातीय श्रेष्ठता, वर्गीय अहंकार, धार्मिक असहिष्णुता र सांस्कृतिक दम्भले विभाजन उत्पन्न गर्छन्। मानिसले आफ्नो पहिचानप्रति सम्मान राख्नु स्वाभाविक हो। तर आफ्नो पहिचानलाई अरूको अवमूल्यन गर्ने आधार बनाउनु अनुचित हो। विविधताको सम्मान गर्न नसक्ने समाजमा सहअस्तित्व र सामाजिक न्याय कमजोर हुन्छ।

अहंकारको मनोविज्ञानले मानिसलाई आफ्नै कमजोरीबाट टाढा राख्छ। मनोवैज्ञानिक दृष्टिले यसलाई आत्मरक्षात्मक प्रवृत्तिसँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ। व्यक्तिले आफ्नो असफलता स्वीकार गर्न चाहँदैन। गल्तीको जिम्मेवारी अरूमाथि सार्छ। आफ्नो पक्षमा प्रमाण खोज्छ। विरोधी विचारलाई अस्वीकार गर्छ। यसरी पुष्टि पूर्वाग्रहले उसको दृष्टिकोण सीमित बनाउँछ। ड्यानियल काह्नेमनले मानवीय निर्णय प्रक्रियामा संज्ञानात्मक पूर्वाग्रह र सहज मानसिक प्रतिक्रियाको प्रभावलाई व्याख्या गरेका छन्। मानिस सधैँ तर्कका आधारमा निर्णय गर्दैन। आफ्ना पूर्वधारणा र भावनाले पनि निर्णयलाई निर्देशित गर्छन्। अभिमानले यस्ता पूर्वाग्रहलाई अझ बलियो बनाउन सक्छ। त्यसैले आत्मसमीक्षा र तथ्यप्रतिको इमानदारी नैतिक निर्णयका अनिवार्य आधार हुन्।

पूर्वीय दर्शनले स्वार्थ र अभिमानलाई आत्मिक विकासका प्रमुख अवरोधका रूपमा व्याख्या गरेको छ। भगवद्गीतामा काम, क्रोध र लोभलाई आत्मविनाशतर्फ लैजाने द्वारका रूपमा चित्रण गरिएको छ। गीता १६.२१ मा यी तीन प्रवृत्तिलाई त्याग्नुपर्ने शिक्षा दिइएको छ। गीता १३.८ मा अमानित्व अर्थात् मानको अभिलाषाबाट मुक्त हुने गुणलाई ज्ञानको महत्त्वपूर्ण पक्ष मानिएको छ। उपनिषद्हरूले आत्मबोध र ब्रह्मज्ञानको मार्गमा अहंकारको अतिक्रमणलाई महत्त्व दिएका छन्। बौद्ध दर्शनले अनित्य, अनात्म र प्रतीत्यसमुत्पादको शिक्षामार्फत स्थायी अहंको भ्रमलाई चुनौती दिन्छ। बुद्धका अनुसार तृष्णा र आसक्तिले दुःखलाई निरन्तरता दिन्छन्। यी दार्शनिक शिक्षाको मूल सन्देश स्पष्ट छ। मानिसले आफ्नो इच्छा र अहंकारलाई नै जीवनको अन्तिम सत्य ठान्नु हुँदैन।

पश्चिमी दर्शनमा पनि अभिमान र आत्ममोहको आलोचना गरिएको छ। सुकरातले आत्मपरीक्षणविनाको जीवनलाई सार्थक मान्न नसकिने बताएका छन्। अरस्तुले सद्गुणलाई विवेकपूर्ण सन्तुलनसँग जोडेर व्याख्या गरेका छन्। इमानुएल कान्टले मानिसलाई साधन मात्र नभई साध्यका रूपमा सम्मान गर्नुपर्ने नैतिक सिद्धान्त प्रस्तुत गरेका छन्। यसको अर्थ व्यक्तिगत स्वार्थका लागि अरूको स्वतन्त्रता र मर्यादाको उपयोग गर्नु हुँदैन। आधुनिक नैतिक दर्शनमा पनि सहानुभूति, न्याय र उत्तरदायित्वलाई सभ्य समाजका आधार मानिन्छ। पूर्वीय आत्मबोध र पश्चिमी नैतिक विवेकबीच एउटा साझा निष्कर्ष छ। मानिसको महानता प्रभुत्वमा होइन, आत्मसंयम र मानवीय सम्मानमा निहित हुन्छ।

स्वार्थ, अभिमान र आत्मविनाशबीचको सम्बन्धलाई बुझ्न आत्मविनाशलाई केवल शारीरिक विनाशका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको प्रारम्भ नैतिक पतनबाट हुन्छ। त्यसपछि सम्बन्धहरू कमजोर हुन्छन्। निर्णय क्षमता प्रभावित हुन्छ। सामाजिक विश्वास समाप्त हुन्छ। अन्ततः व्यक्ति, संस्था वा राष्ट्र नै संकटमा पर्न सक्छन्। अभिमानी शासकले आफ्ना सल्लाहकार गुमाउँछ। स्वार्थी नेतृत्वले जनविश्वास गुमाउँछ। आत्ममुग्ध व्यक्तिले आत्मीय सम्बन्ध गुमाउँछ। यसरी आत्मविनाश बाहिरी पराजयभन्दा पहिले भित्री चेतनाको पराजयबाट सुरु हुन्छ।

यसबाट मुक्त हुने पहिलो उपाय आत्मबोध हो। मानिसले आफ्नो इच्छा, व्यवहार, कमजोरी र निर्णयको नियमित समीक्षा गर्नुपर्छ। दोस्रो उपाय आत्मसंयम हो। प्रत्येक चाहना पूरा गर्नुपर्ने बाध्यता हुँदैन। प्रत्येक विवादमा जित्नुपर्ने आवश्यकता पनि हुँदैन। तेस्रो उपाय विनम्रता हो। आफ्नो ज्ञान सीमित छ भन्ने स्वीकार गर्नु नै थप ज्ञान प्राप्त गर्ने प्रारम्भ हो। चौथो उपाय करुणा हो। अरूको पीडा र आवश्यकतालाई बुझ्ने क्षमताले स्वार्थको कठोरता घटाउँछ। पाँचौँ उपाय उत्तरदायित्व हो। आफ्नो निर्णयको परिणाम स्वीकार गर्ने व्यक्तिले मात्र नैतिक परिपक्वता प्राप्त गर्न सक्छ।

अन्ततः आधुनिक विश्वको सबैभन्दा ठूलो संकट स्रोत र प्रविधिको अभाव मात्र होइन। शक्ति र सम्पत्तिलाई निर्देशित गर्ने मानवीय विवेकको संकट पनि हो। मानिसले प्रकृतिमाथि नियन्त्रण बढाएको छ। तर आफ्नै इच्छामाथिको नियन्त्रण अझै चुनौतीपूर्ण छ। उसले अन्तरिक्षमा पहुँच विस्तार गरेको छ। तर आफ्नै अन्तर्मनको अन्धकार हटाउन सकेको छैन। उसले विनाशकारी हतियार निर्माण गरेको छ। तर घृणा, लोभ र प्रतिशोध नियन्त्रण गर्ने नैतिक सामर्थ्य पर्याप्त विकास गर्न सकेको छैन। त्यसैले आजको विश्वलाई केवल आर्थिक समृद्धि र सामरिक शक्तिको आवश्यकता छैन। आत्मबोध, सहिष्णुता, करुणा र नैतिक नेतृत्वको पनि उत्तिकै आवश्यकता छ।

स्वार्थमाथि परार्थ, अभिमानमाथि विनम्रता र अहंकारमाथि आत्मबोधको विजय नै मानव सभ्यताको वास्तविक प्रगति हो। मानिसको उचाइ पद, सम्पत्ति र शक्तिले मात्र निर्धारण गर्दैन। उसको व्यवहार, संवेदनशीलता र अरूप्रतिको सम्मानले निर्धारण गर्छ। सफलता प्राप्त गर्नु ठूलो कुरा हो। तर सफलतापछि पनि मानवीय रहन सक्नु अझ ठूलो कुरा हो। आफूलाई जित्न नसक्ने मानिसले संसार जितेको भ्रम पाल्न सक्छ। तर त्यो विजय स्थायी हुँदैन। आत्मसंयम, नैतिकता र विवेकबाट निर्देशित जीवनले मात्र व्यक्तिगत शान्ति र सामाजिक सद्भाव सुनिश्चित गर्न सक्छ। अन्ततः मानिसको सबैभन्दा ठूलो विजय अरूमाथिको प्रभुत्व होइन, आफ्नै स्वार्थ, अभिमान र अहंकारमाथिको विजय हो।

 

प्रकाशित :२०८३ कार्तिक २९ गते, आइतबार

यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?

0%

like

0%

love

0%

haha

0%

wow

0%

sad

0%

angry

[gs-fb-comments]