कहिलेकाहीँ मलाई लाग्छ, जीवन आफैँ एउटा कुरुक्षेत्र हो। बाहिर युद्ध छैन। तर भित्र अनेक द्वन्द्व छन्। इच्छा र कर्तव्यबीच द्वन्द्व छ। लोभ र सन्तोषबीच द्वन्द्व छ। अहंकार र विनम्रताबीच द्वन्द्व छ। डर र आत्मविश्वासबीच द्वन्द्व छ। अनि सबैभन्दा ठूलो द्वन्द्व छ—मनले के चाहन्छ र विवेकले के भन्छ भन्नेबीच। यस्तै कुनै क्षणमा मैले गीतालाई फेरि खोलेँ। अक्षरहरू उही थिए। तर अर्थ नयाँ लाग्यो। लाग्यो, गीता पढिरहेको छैन। गीता मलाई पढिरहेको छ।

Advertisement 1

कुरुक्षेत्रको मैदानमा अर्जुन उभिएका थिए। हातमा धनुष थियो। अगाडि आफ्नै मानिसहरू थिए। कर्तव्य स्पष्ट थियो। तर मन अस्पष्ट थियो। उनको समस्या युद्धभन्दा ठूलो थियो। त्यो मनको संकट थियो। आजको मानिस पनि त्यही संकटमा छ। हातमा प्रविधि छ। अवसर छ। ज्ञान छ। सुविधा छ। तर मन अशान्त छ। सूचना धेरै छ। विवेक कम छ। सम्पत्ति धेरै छ। सन्तोष कम छ। सम्बन्ध धेरै छन्। आत्मीयता कम छ। त्यसैले मलाई लाग्छ, कुरुक्षेत्र इतिहासको एउटा मैदान मात्र होइन। यो प्रत्येक मानिसको अन्तरात्माभित्र रहेको एउटा मैदान हो।

मैले गीताबाट सबैभन्दा पहिले यही कुरा सिकेँ—जीवन बाहिरबाट मात्र बदलिँदैन। सोच बदलिँदा जीवनको दिशा बदलिन्छ। मानिसले संसारलाई जस्तो देख्छ, उसको व्यवहार त्यस्तै बन्छ। मनमा भय छ भने अवसर पनि जोखिम देखिन्छ। मनमा आशा छ भने कठिनाइभित्र पनि सम्भावना देखिन्छ। मनमा द्वेष छ भने अरूको सफलता आफ्नै हारजस्तो लाग्छ। मनमा करुणा छ भने अरूको पीडा आफ्नै पीडाजस्तो लाग्छ। त्यसैले जीवनको पहिलो युद्ध बाहिर होइन। आफ्नै मनभित्र लड्नुपर्छ।

गीता पढ्दै गर्दा म छैटौँ अध्यायतिर पुग्छु। मनलाई नियन्त्रण गर्ने कुरा आउँछ। त्यस क्षण मलाई आफ्नो दैनिक जीवन सम्झना हुन्छ। मन कति चञ्चल छ। एउटा कुरा सोच्दै गर्दा अर्को कुरा आउँछ। एउटा चिन्ता सकिन नपाउँदै अर्को चिन्ता जन्मिन्छ। भूतकालले तान्छ। भविष्यले डराउँछ। वर्तमान बीचमा हराइरहन्छ। त्यसैले मनलाई जित्नु संसार जित्नुभन्दा कठिन रहेछ भन्ने अनुभूति हुन्छ। तर गीता निराश बनाउँदैन। उसले अभ्यास र वैराग्यको बाटो देखाउँछ। मनलाई दबाउने होइन। बुझ्ने। भगाउने होइन। अनुशासित गर्ने।

त्यसपछि मेरो यात्रा कर्मतिर मोडिन्छ। म सार्वजनिक सेवाको आफ्नो कर्मभूमि सम्झन्छु। कार्यालयका फाइलहरू सम्झन्छु। निर्णयका क्षणहरू सम्झन्छु। नागरिकका अपेक्षाहरू सम्झन्छु। नियम र विवेकबीचको सन्तुलन सम्झन्छु। त्यहाँ गीता अचानक पुस्तकबाट बाहिर निस्कन्छ। कर्मयोगको रूपमा अगाडि उभिन्छ। उसले भन्छ—कर्म गर। तर कर्मको केन्द्रमा स्वार्थ नराख। जिम्मेवारीबाट भागेर शान्ति प्राप्त हुँदैन। कर्तव्यबाट पलायन गरेर आत्मिक उन्नति सम्भव हुँदैन।

फलको चिन्ता नगर्नु भनेको परिणामप्रति पूर्ण उदासीन हुनु होइन भन्ने कुरा पनि मैले बुझ्न थालेँ। यसको गहिरो अर्थ कर्मको शुद्धतामा विश्वास गर्नु हो। परिणाम हाम्रो नियन्त्रणमा सधैँ हुँदैन। तर निष्ठा हाम्रो हातमा हुन्छ। निर्णयको इमानदारी हाम्रो हातमा हुन्छ। प्रयासको गुणस्तर हाम्रो हातमा हुन्छ। त्यसैले कर्मयोगले मानिसलाई परिणामको दास होइन, कर्तव्यको साधक बनाउँछ। सार्वजनिक सेवामा यो शिक्षा अझ अर्थपूर्ण लाग्छ। पद स्थायी हुँदैन। जिम्मेवारी परिवर्तन हुन्छ। प्रशंसा आउँछ। आलोचना आउँछ। तर कर्मप्रतिको निष्ठा स्थिर रहनुपर्छ।

म आफैँलाई सोध्छु यदि हरेक कामको पछाडि व्यक्तिगत लाभको अपेक्षा राखेँ भने मेरो कर्म कति स्वतन्त्र रहन्छ? यदि हरेक निर्णय प्रशंसाको डर वा आलोचनाको भयले प्रभावित भयो भने मेरो विवेक कहाँ रहन्छ? यही प्रश्नले मलाई गीताको अर्को यात्रामा पुर्याउँछ। निष्काम कर्मको यात्रामा। निष्काम कर्म भनेको कर्मको परिणामलाई अस्वीकार गर्नु होइन। परिणामको लोभले कर्तव्यलाई विकृत हुन नदिनु हो। सेवा गर्दा सेवाको मूल्य मागिरहनु हुँदैन। राम्रो काम गर्दा तुरुन्त प्रशंसा खोजिरहनु हुँदैन। सत्य बोल्दा लोकप्रियताको हिसाब गर्नु हुँदैन।

जीवनमा सोचको प्रभाव यतिमै सीमित छैन। सोच बिस्तारै व्यवहार बन्छ। व्यवहार बानी बन्छ। बानी चरित्र बन्छ। चरित्रले जीवनको दिशा निर्धारण गर्छ। मनमा लोभ पालियो भने अवसर पनि स्वार्थको माध्यम बन्छ। मनमा अहंकार बढ्यो भने ज्ञान पनि प्रदर्शनको साधन बन्छ। मनमा करुणा जाग्यो भने शक्ति पनि सेवाको माध्यम बन्छ। त्यसैले गीता बाहिरी संसार सुधार्नुअघि भित्री संसार सुधार्न आग्रह गर्छ। समाज परिवर्तनको सुरुवात पनि मानिसको चेतनाबाट हुन्छ।

म फेरि अर्जुनलाई सम्झन्छु। उनी कमजोर थिएनन्। उनी सक्षम थिए। तर संकटको क्षणमा उनको दृष्टि धुमिल भएको थियो। कृष्णले उनको हातबाट धनुष खोसेनन्। बरु उनको दृष्टि स्पष्ट बनाए। यही कुरा आजको नेतृत्वका लागि पनि महत्त्वपूर्ण छ। नेतृत्व भनेको अरूलाई आदेश दिनु मात्र होइन। कठिन परिस्थितिमा आफ्नो विवेक स्थिर राख्नु हो। आलोचना सुन्न सक्नु हो। निर्णयको जिम्मेवारी लिन सक्नु हो। शक्ति प्राप्त भएपछि पनि विनम्र रहन सक्नु हो।

गीता मलाई भक्तिको बाटोमा पनि लैजान्छ। भक्ति मेरो लागि केवल पूजा वा अनुष्ठान होइन। यो अहंकारको शिथिलीकरण हो। आफूभन्दा ठूलो कुनै सत्यप्रति समर्पित हुनु हो। आफ्नो कर्मलाई उच्च उद्देश्यसँग जोड्नु हो। जब मानिस आफूलाई मात्र केन्द्रमा राख्दैन, उसको दृष्टि फराकिलो हुन्छ। ‘म’ विस्तारै ‘हामी’ बन्न थाल्छ। ‘मेरो’ विस्तारै ‘हाम्रो’ बन्न थाल्छ। त्यहीँबाट सेवा जन्मिन्छ। करुणा जन्मिन्छ। सहअस्तित्व जन्मिन्छ।

ज्ञानयोगले भने अर्को प्रश्न सोध्छ—म को हुँ? शरीर मात्र हुँ? पद मात्र हुँ? नाम मात्र हुँ? सम्पत्ति मात्र हुँ? आज मसँग जे छ, त्यो सधैँ मसँग रहन्छ? गीता यहाँ अनित्यताको बोध गराउँछ। शरीर परिवर्तनशील छ। पद परिवर्तनशील छ। सम्पत्ति परिवर्तनशील छ। परिस्थिति परिवर्तनशील छ। तर मानिस प्रायः परिवर्तनशील वस्तुलाई स्थायी सम्झेर दुःखी हुन्छ। यही मोहको जरा हो।

मृत्युको प्रसङ्गमा गीता अझ गहिरो हुन्छ। आत्मालाई अविनाशी मानेर उसले मानिसलाई जीवनको अनित्यता बुझाउँछ। पुरानो वस्त्र फेरेजस्तै शरीर परिवर्तन हुन्छ भन्ने उपमा दिइन्छ। यसको अर्थ जीवनलाई लापरबाहीसँग लिनु होइन। बरु जीवनको सीमिततालाई बुझेर अर्थपूर्ण ढंगले जिउनु हो। आजको समय, आजको अवसर र आजको कर्तव्यलाई सम्मान गर्नु हो। भोलिको अनिश्चितताले आजको जीवन नखान दिनु हो।

हामी धेरैपटक भूतकालको पश्चात्ताप र भविष्यको चिन्तामा वर्तमान गुमाउँछौँ। के गुम्यो? कसले के भन्यो? किन यस्तो भयो? भोलि के होला? यिनै प्रश्नले मनलाई थकाउँछन्। गीताको समत्वको शिक्षा यहाँ उपयोगी लाग्छ। सुखमा उन्मत्त नहुनु। दुःखमा विचलित नहुनु। सफलता आउँदा अहंकारी नहुनु। असफलता आउँदा निराश नहुनु। परिस्थितिभन्दा आफ्नो चेतनालाई बलियो बनाउनु।

म सार्वजनिक सेवामा हुँदा यो शिक्षा झन् गहन लाग्छ। एउटा निर्णय सबैलाई मन पर्न सक्दैन। एउटा नियम सबैको अपेक्षासँग मिल्न सक्दैन। कहिलेकाहीँ सही निर्णय तत्काल लोकप्रिय नहुन सक्छ। त्यस्तो बेला बाहिरी आवाजभन्दा कानुन, तथ्य, विवेक र सार्वजनिक हितलाई आधार बनाउनुपर्छ। कर्मयोगको सार यही जिम्मेवारीमा भेटिन्छ। व्यक्तिगत लाभभन्दा सार्वजनिक हित माथि राख्नु। पदलाई अधिकारको स्रोतभन्दा उत्तरदायित्वको माध्यम ठान्नु।

गीताले सामाजिक नैतिकताको आधार पनि दिन्छ। सत्य। संयम। करुणा। समता। उत्तरदायित्व। सेवा। यी मूल्यहरू व्यक्ति हुँदै समाजमा प्रवेश गर्छन्। जब व्यक्तिको सोच शुद्ध हुन्छ, व्यवहारमा त्यसको प्रभाव देखिन्छ। जब व्यवहारमा नैतिकता आउँछ, संस्थामा विश्वास बढ्छ। जब संस्थामा विश्वास बढ्छ, शासनप्रति नागरिकको भरोसा बलियो हुन्छ। त्यसैले आध्यात्मिक चेतना र सुशासनबीच गहिरो सम्बन्ध देखिन्छ।

आज प्रविधिको युग छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता छ। सामाजिक सञ्जाल छ। सूचना विस्फोट छ। मानिसको हातमा संसार छ। तर प्रश्न अझै उही छ—मानिसले आफ्नै मनलाई कति चिनेको छ? प्रविधिले गति दिन सक्छ। तर दिशा दिन सक्दैन। प्रविधिले सूचना दिन सक्छ। तर विवेक दिन सक्दैन। त्यसैले आधुनिकताको बीचमा गीता अझ प्रासंगिक लाग्छ। बाहिरी शक्ति बढ्दै जाँदा भित्री संयम पनि बढ्नुपर्छ। ज्ञान बढ्दै जाँदा विनम्रता पनि बढ्नुपर्छ।

म गीता बन्द गर्छु। तर यात्रा सकिँदैन। बरु त्यहीँबाट सुरु हुन्छ। अब गीता पुस्तकमा मात्र छैन। कार्यालयको निर्णयमा छ। नागरिकसँगको व्यवहारमा छ। परिवारसँगको सम्बन्धमा छ। कठिन समयमा संयममा छ। आलोचना सुन्दा धैर्यमा छ। अवसर पाउँदा विनम्रतामा छ। जिम्मेवारी पाउँदा इमानदारीमा छ। असफल हुँदा फेरि उठ्ने साहसमा छ। यहीँ मैले बुझ्छु—गीता पढ्नु र गीता बाँच्नु एउटै कुरा होइन।

मेरो यात्रा अन्ततः आफ्नै मनतिर फर्कन्छ। मसँग बाहिरी संसार बदल्ने सामर्थ्य सीमित हुन सक्छ। तर आफ्नो सोच बदल्ने अधिकार मसँग छ। आफ्नो कर्म शुद्ध बनाउने अवसर मसँग छ। आफ्नो व्यवहारमा करुणा ल्याउने सम्भावना मसँग छ। आफ्नो पदलाई सेवाको माध्यम बनाउने निर्णय मसँग छ। यही स्वतन्त्रता मेरो सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो।अब मलाई लाग्छ, जीवनको वास्तविक कुरुक्षेत्र बाहिर छैन। त्यो मेरो आफ्नै अन्तरात्मामा छ। त्यहाँ प्रत्येक दिन प्रश्न उठ्छ—लोभ रोज्ने कि निष्ठा? अहंकार रोज्ने कि विनम्रता? भय रोज्ने कि विवेक? स्वार्थ रोज्ने कि सेवा? परिणामको मोह रोज्ने कि कर्तव्यको बाटो? उत्तर प्रत्येक दिन आफैँ दिनुपर्छ।

गीताले मलाई अन्ततः यही सिकाएको छ सोचलाई शुद्ध बनाऊ। बुद्धिलाई जागृत बनाऊ। मनलाई अनुशासित बनाऊ। कर्मलाई निष्ठावान बनाऊ। परिणामलाई समत्वका साथ स्वीकार गर। आफूभन्दा ठूलो सत्यप्रति समर्पित होऊ। अरूको हितमा आफ्नो कर्मको अर्थ खोज। अनि जीवन बिस्तारै बाहिरबाट होइन, भित्रबाट उज्यालो हुँदै जान्छ।

म फेरि एकपटक अर्जुनलाई सम्झन्छु। युद्धभूमिमा उभिएको त्यो मानिस अन्ततः आफ्नो मोहबाट उठ्यो। उसको हातमा धनुष फेरि आयो। तर त्यो केवल युद्धको तयारी थिएन। त्यो स्पष्ट चेतनाको पुनरागमन थियो। सायद हाम्रो जीवनमा पनि यस्तै क्षण आउँछन्। हामी थाक्छौँ। अलमलिन्छौँ। डराउँछौँ। तर त्यही क्षणभित्र एउटा नयाँ दृष्टिको सम्भावना लुकेको हुन्छ।त्यसैले आज म गीतालाई केवल धर्मग्रन्थका रूपमा होइन, आत्मसंवादका रूपमा हेर्छु। यो मेरो प्रश्नसँग संवाद गर्छ। मेरो कमजोरीसँग संवाद गर्छ। मेरो कर्तव्यसँग संवाद गर्छ। मेरो अहंकारसँग संवाद गर्छ। मेरो विवेकलाई जगाउँछ। र अन्ततः मलाई आफ्नै कर्मभूमितिर फर्काउँछ।

मलाई अब थाहा छ जीवनको सफलता बाहिर जम्मा गरिएको उपलब्धिमा मात्र छैन। त्यो भित्र निर्माण गरिएको चेतनामा पनि छ। मन शान्त छ भने साधारण जीवन पनि अर्थपूर्ण हुन्छ। मन अशान्त छ भने ठूलो उपलब्धि पनि अपूर्ण रहन्छ। त्यसैले जीवन बदल्ने पहिलो कदम संसार बदल्नु होइन। आफ्नै सोच बदल्नु हो।

यही मेरो गीताबाट प्राप्त ज्ञान हो।सोच बदलियो भने दृष्टि बदलिन्छ।दृष्टि बदलियो भने कर्म बदलिन्छ।कर्म बदलियो भने चरित्र बदलिन्छ।र चरित्र बदलियो भने जीवनको यात्रा नै नयाँ दिशातर्फ मोडिन्छ।सायद यही कारण गीता आज पनि पुरानो हुँदैन। कुरुक्षेत्र धेरै टाढा छैन। त्यो हामीभित्रै छ। कृष्णको वाणी पनि टाढा छैन। त्यो हाम्रो जागृत विवेकमा सुन्न सकिन्छ। प्रश्न केवल यति हो—के हामी केहीबेर मौन भएर आफ्नै अन्तरात्माको आवाज सुन्न तयार छौँ?