सार्वजनिक प्रशासन राज्य र नागरिकबीचको सेतु हो । यस सेतुको मजबुती नीतिगत संरचनाभन्दा बढी निष्ठा र कर्तव्यबोधजस्ता नैतिक आधारहरूमा निर्भर गर्दछ । जब प्रशासनिक संयन्त्र केवल नियम–कानुनको यान्त्रिक पालनामा सीमित हुन्छ र मूल्य–आधारित चेतनाबाट विच्छिन्न हुन्छ, तब शासन प्रणाली औपचारिक त देखिन्छ तर जनउत्तरदायी रहँदैन । त्यसैले आजको जटिल सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक परिवेशमा निष्ठा र कर्तव्यबोधमा आधारित सार्वजनिक प्रशासनको नयाँ दृष्टि अपरिहार्य बनेको छ ।

Advertisement 1

निष्ठा भनेको व्यक्तिगत इमानदारी मात्र होइन, सार्वजनिक हितप्रतिको अविचल प्रतिबद्धता हो । सार्वजनिक पद धारण गर्ने व्यक्ति कुनै समूह, सत्ता वा लाभसँग होइन, संविधान, कानुन र जनतासँग निष्ठावान् हुनुपर्छ । निष्ठाविहीन प्रशासनमा निर्णयहरू विवेकभन्दा स्वार्थद्वारा निर्देशित हुन्छन्, जसले भ्रष्टाचार, पक्षपात र शक्ति दुरुपयोगलाई जन्म दिन्छ । त्यसको विपरीत, निष्ठामा आधारित प्रशासनले सीमित स्रोतको न्यायोचित उपयोग, निष्पक्ष निर्णय र दीर्घकालीन सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिन्छ ।

कर्तव्यबोध प्रशासनिक जीवनको अर्को केन्द्रीय आधार हो । पद, अधिकार र सुविधा कर्तव्यबाट अलग छैनन् । कर्तव्यबोध भएको कर्मचारीले कामलाई बोझ होइन, सामाजिक उत्तरदायित्वका रूपमा ग्रहण गर्छ । उसले कानुनको अक्षर मात्र होइन, यसको आत्मालाई पनि बुझेर कार्यसम्पादन गर्छ । ढिलासुस्ती, उदासीनता र उत्तरदायित्वबाट पन्छिने प्रवृत्ति कर्तव्यबोधको अभावकै परिणाम हो । त्यसैले प्रशासनिक दक्षता प्रविधि वा संरचनाले मात्र होइन, कर्तव्यप्रति जागृत मानसिकताले सुनिश्चित हुन्छ ।

Advertisement 2

नयाँ दृष्टिकोणले सार्वजनिक प्रशासनलाई “शासन गर्ने संयन्त्र” भन्दा “सेवा प्रदान गर्ने संस्था”का रूपमा पुनःपरिभाषित गर्नुपर्छ । यसमा नेतृत्वको उदाहरणीय आचरण, नैतिक प्रशिक्षण, पारदर्शी मूल्याङ्कन प्रणाली र जवाफदेही संस्कृतिको विकास अनिवार्य हुन्छ । निष्ठा र कर्तव्यबोधलाई व्यक्तिगत गुणमा सीमित नराखी संस्थागत मूल्यका रूपमा स्थापित गर्न सकिएमा मात्र प्रशासनले जनविश्वास आर्जन गर्न सक्छ ।निष्ठा र कर्तव्यबोधमा आधारित सार्वजनिक प्रशासन कुनै आदर्शवादी कल्पना होइन, लोकतान्त्रिक राज्यको व्यावहारिक आवश्यकता हो । यही आधारमा सुशासन, सामाजिक न्याय र दिगो विकास सम्भव हुन्छ । प्रशासन जब विवेकशील, नैतिक र उत्तरदायी बन्छ, तब मात्र राज्य नागरिकका लागि भरोसाको संरक्षक बन्छ ।

निष्ठा र कर्तव्यबोधमा आधारित सार्वजनिक प्रशासन र उत्तरदायी निजामती सेवा एकै सिक्काका दुई पाटो हुन्। निष्ठा र कर्तव्यबोध प्रशासनिक मूल्यका आधार हुन् जसले कर्मचारीलाई व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर सार्वजनिक हितको पक्षमा निर्णय लिन प्रेरित गर्छ। यसले सेवाग्राही र राज्यबीचको सम्बन्धमा पारदर्शिता, भरोसा र सहकार्यको वातावरण सिर्जना गर्छ। जब प्रशासनले कार्य सम्पादन गर्दा पारदर्शिता र जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्छ, त्यहाँ सुशासनको बीजारोपण हुन्छ।

उत्तरदायी निजामती सेवा भनेको यी मूल्यहरूको व्यवहारिक रूप हो। यसले कर्मचारीलाई केवल कानुन र नियमको पालनामा सीमित नराखी, आफ्नो पेशागत ज्ञान, दक्षता र नैतिकता प्रयोग गरेर सार्वजनिक समस्या समाधान गर्ने प्रतिबद्धता जगाउँछ। व्यावसायिकता र नैतिकता आपसमा गाँसिएर गर्दा सेवाग्राहीलाई गुणस्तरीय सेवा प्राप्त हुन्छ, प्रशासनिक कार्यशैली परिणाममुखी र नवप्रवर्तनशील बन्छ। कार्य नैतिकता इमानदारी र उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्छ भने व्यावसायिकता दक्षता, गुणस्तर र सिर्जनशील समाधानको माध्यम बन्छ।

संघीय संरचना, आधुनिक प्रविधि, वैश्वीकरण र सामाजिक अपेक्षाहरूले निजामती सेवालाई जनमुखी, उत्तरदायी र पारदर्शी बनाउने चुनौती प्रस्तुत गरेको छ। यसका लागि पदपूर्ति, सरुवा, बढुवा, तालिम, कार्यविवरण, मूल्याङ्कन र परिणाम आधारित वृत्ति प्रणाली आवश्यक छ। राजनीतिक इच्छाशक्ति र प्रशासनिक कटिबद्धता बिना यी सुधारहरू प्रभावकारी हुँदैनन्।

निष्ठा र कर्तव्यबोधमा आधारित प्रशासनिक दृष्टि र व्यावसायिक उत्तरदायी निजामती सेवा एकअर्काका पूरक हुन्। जहाँ मूल्य, क्षमता र नैतिक आचरणले प्रशासनलाई मार्गदर्शन गर्छ, त्यहाँ जवाफदेही, पारदर्शी र परिणाममुखी सेवा प्रवाह सम्भव हुन्छ। नागरिक चेतना, सूचना प्रवाह, आन्तरिक नियन्त्रण, वित्तीय अनुशासन र परिणाममुखी मूल्याङ्कनले यी अभ्यासलाई सुदृढ बनाउँछ।अतः, निष्ठा र कर्तव्यबोधमा आधारित सार्वजनिक प्रशासन मात्र होइन, यससँग जोडिएको व्यावसायिक र उत्तरदायी निजामती सेवा नै सुशासन र दिगो विकासको साँचो माध्यम हो। जब यी मूल्यहरू संस्थागत र व्यक्तिगत स्तरमा व्यवहारिक हुन्छन्, तब मात्र नागरिकले गुणस्तरीय सेवा अनुभूत गर्न पाउँछन् र लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली सशक्त बन्छ।