क्षयरोग अन्त्य गर्ने चुनौती: विश्वको अवस्था, नेपालको प्रगति र प्युठानका समुदायमा भेटिएका बिरामीका कथा

विश्वभर क्षयरोग नियन्त्रणमा केही सुधार देखिए पनि निर्धारित लक्ष्य हासिल गर्न अझै ठूलो चुनौती छ। नेपालमा वार्षिक अनुमानित ६७ हजार मानिस क्षयरोगबाट प्रभावित हुने गरेको तथ्याङ्कले यसको गम्भीरता देखाउँछ। अनुमानित बिरामीमध्ये ठूलो हिस्सा राष्ट्रिय कार्यक्रममा दर्ता हुन नसक्नु, औषधि प्रतिरोधी क्षयरोगको चुनौती र बिरामी परिवारको आर्थिक भार प्रमुख समस्या हुन्। प्युठानमा घरदैलो भ्रमण र समुदायमा आधारित खोजीका क्रममा पहिचान भएका दुई बिरामीका घटनाले समयमै परीक्षण, स्थानीय सरकारको सहयोग र स्वास्थ्यकर्मी तथा साझेदार संस्थाको समन्वयले बिरामीलाई उपचारसम्म पुर्याउन सकिने देखाउँछन्।
Advertisement 1
क्षयरोग (Tuberculosis–TB) आज पनि विश्वकै प्रमुख सार्वजनिक स्वास्थ्य समस्यामध्ये एक हो। उपचारबाट निको पार्न सकिने र रोकथामका प्रभावकारी उपाय उपलब्ध हुँदाहुँदै पनि हरेक वर्ष लाखौँ मानिसले यसका कारण ज्यान गुमाइरहेका छन्। क्षयरोग केवल स्वास्थ्य समस्यामा सीमित छैन; यो गरिबी, कुपोषण, बेरोजगारी, सामाजिक असमानता र कमजोर स्वास्थ्य प्रणालीसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो।
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले १२ नोभेम्बर २०२६ मा सार्वजनिक गरेको Global Tuberculosis Report 2026 अनुसार सन् २०२५ मा विश्वभर अनुमानित १ करोड ६ लाख मानिस क्षयरोगबाट बिरामी भए भने करिब ११ लाख ३० हजार मानिसको मृत्यु भयो। विश्वव्यापी क्षयरोग संक्रमण दर प्रतिलाख जनसंख्यामा १२९ रहेको थियो।
Advertisement 2
सन् २०१५ देखि २०२५ सम्म विश्वव्यापी क्षयरोग संक्रमण दरमा १४ प्रतिशत मात्र कमी आएको छ, जबकि WHO को End TB Strategy ले सन् २०२५ सम्म ५० प्रतिशत र सन् २०३० सम्म ८० प्रतिशत कमी ल्याउने लक्ष्य राखेको थियो। यसले विश्वव्यापी रूपमा क्षयरोग नियन्त्रणको प्रगति अपेक्षाभन्दा निकै सुस्त रहेको देखाउँछ।
यी तथ्याङ्कले क्षयरोग अन्त्य गर्ने प्रतिबद्धता मात्र पर्याप्त नभई प्रभावकारी कार्यक्रम, समयमै निदान, गुणस्तरीय उपचार र समुदायको सक्रिय सहभागिता आवश्यक रहेको देखाउँछन्।
Advertisement 3
नेपालको अवस्था: विश्वको औसतभन्दा उच्च संक्रमण दर
नेपालको क्षयरोग नियन्त्रणको अवस्था बुझ्न WHO तथा राष्ट्रिय क्षयरोग नियन्त्रण केन्द्र (NTCC) का तथ्याङ्क महत्त्वपूर्ण छन्।
NTCC को आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को Tuberculosis Profile अनुसार नेपालमा वार्षिक अनुमानित ६७ हजार मानिस क्षयरोगबाट प्रभावित हुन्छन्। अनुमानित संक्रमण दर प्रतिलाख जनसंख्यामा २२७ रहेको छ।
तुलनाका लागि WHO को Global Tuberculosis Report 2025 अनुसार सन् २०२४ मा विश्वव्यापी क्षयरोग संक्रमण दर प्रतिलाख जनसंख्यामा १३१ थियो। यसरी समान अनुमान वर्षका तथ्याङ्क हेर्दा नेपालको संक्रमण दर विश्वको औसतभन्दा उल्लेखनीय रूपमा उच्च देखिन्छ।
नेपालमा अनुमानित २ हजार ४०० जना नयाँ औषधि प्रतिरोधी क्षयरोग (MDR/RR-TB) का बिरामी हुने गरेका छन्। क्षयरोगका कारण HIV-negative व्यक्तिहरूमा करिब १६ हजार र HIV-positive व्यक्तिहरूमा १६० जनाको वार्षिक मृत्यु हुने अनुमान गरिएको छ।
आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा नेपालमा नयाँ तथा पुनः देखिएका गरी ३८ हजार ६०६ क्षयरोगका बिरामी राष्ट्रिय कार्यक्रममा दर्ता भएका थिए। कुल दर्ता भएका बिरामीको संख्या ३९ हजार १५१ थियो।
वार्षिक अनुमानित ६७ हजार बिरामीको तुलनामा नयाँ तथा पुनः देखिएका बिरामीको दर्ता संख्या हेर्दा उपचार पहुँच करिब ६० प्रतिशत रहेको देखिन्छ। अर्थात् अनुमानित बिरामीमध्ये ठूलो हिस्सा राष्ट्रिय कार्यक्रममा दर्ता हुन सकेको छैन। केही बिरामी निजी स्वास्थ्य संस्था वा राष्ट्रिय रिपोर्टिङ प्रणालीमा पूर्ण रूपमा नसमेटिएका संस्थाबाट सेवा लिइरहेका हुन सक्छन्।
तर अनुमानित र दर्ता भएका बिरामीबीचको यो अन्तर नेपालको क्षयरोग नियन्त्रण कार्यक्रमका लागि गम्भीर चुनौती हो।
उपचार र रोकथाममा अझै सुधार आवश्यक
नेपालको क्षयरोग कार्यक्रममा उपचार सेवा विस्तार, प्रयोगशाला सुदृढीकरण र आधुनिक निदान प्रविधिको प्रयोग महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हुन्। GeneXpert जस्ता द्रुत आणविक परीक्षण प्रविधिले क्षयरोग तथा रिफाम्पिसिन प्रतिरोधको पहिचान गर्न सहयोग पुर्याएका छन्।
तर सबै सम्भावित बिरामी समयमै परीक्षणको पहुँचमा पुग्न सकेका छैनन्। औषधि प्रतिरोधी क्षयरोगको पहिचानपछि उपचार केन्द्रसम्म पुग्ने, नियमित उपचार गर्ने र उपचार पूरा गर्ने प्रक्रियामा पनि चुनौती छन्।
क्षयरोगको उपचार निःशुल्क हुनु मात्र पर्याप्त छैन। बिरामीलाई परीक्षण केन्द्रसम्म पुग्न, उपचार केन्द्रमा भर्ना हुन, नियमित औषधि सेवन गर्न र उपचार अवधिभर आवश्यक सहयोग पाउन सक्ने वातावरण पनि बनाउनुपर्छ।
प्युठानमा घरदैलो भ्रमणबाट पहिचान भएको औषधि प्रतिरोधी क्षयरोग
प्युठान जिल्लामा Global Fund को सहयोगमा UNDP Nepal मार्फत सञ्चालित क्षयरोग कार्यक्रमअन्तर्गत BNMT Nepal ले Sub-recipient (SR) का रूपमा विभिन्न गतिविधि सञ्चालन गर्दै आएको छ। यो कार्यक्रम नेपाल सरकारको राष्ट्रिय क्षयरोग नियन्त्रण कार्यक्रमसँग समन्वयमा कार्यान्वयन भइरहेको छ।
यसै कार्यक्रमअन्तर्गत समुदायमा आधारित सक्रिय बिरामी खोजी, घरदैलो भ्रमण, खकारको नमुना संकलन तथा ढुवानी, स्वास्थ्य सचेतना र जोखिमयुक्त समूहको स्क्रिनिङजस्ता गतिविधि सञ्चालन भइरहेका छन्।
सरुमारानी गाउँपालिकामा ज्येष्ठ नागरिक तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको घरदैलो भ्रमण कार्यक्रमअन्तर्गत शनिबार गरिएको भ्रमणका क्रममा एक व्यक्तिमा क्षयरोगसँग मिल्दोजुल्दो लक्षण देखिए।
घरदैलो भ्रमणका क्रममा BNMT Nepal का Outreach Worker (ORW) तथा सरुमारानी गाउँपालिका–४ बडाडाँडा स्वास्थ्य चौकीका स्वास्थ्यकर्मीको सक्रियतामा ती व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्थाबारे थप जानकारी लिइयो। सो क्रममा उहाँलाई करिब तीन वर्षअघि क्षयरोग भएको र उपचार गराइसकेको इतिहाससमेत थाहा भयो।
लक्षण र विगतको स्वास्थ्य अवस्थालाई ध्यानमा राख्दै थप परीक्षण आवश्यक ठानियो। त्यसपछि ORW ले घरमै खकारको नमुना संकलन गरी भिङ्ग्री प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र (PHC) मा रहेको GeneXpert प्रयोगशालामा परीक्षणका लागि पुर्याउनुभयो।
परीक्षणको नतिजाबाट उहाँमा औषधि प्रतिरोधी क्षयरोग (Drug-Resistant TB–DR-TB) पुष्टि भयो।
DR-TB पुष्टि भएपछि बिरामीलाई थप उपचारका लागि नेपालगन्जस्थित TB Nepal मा पठाउन आवश्यक परामर्श तथा काउन्सेलिङ गरियो। तर उहाँको आर्थिक अवस्था निकै कमजोर रहेकाले उपचारका लागि नेपालगन्जसम्म पुग्नसमेत कठिनाइ देखियो।
यसपछि BNMT Nepal का DPC तथा सम्बन्धित स्वास्थ्यकर्मीले सरुमारानी गाउँपालिकासँग समन्वय गर्नुभयो। गाउँपालिकाले बिरामीको अवस्थालाई ध्यानमा राखी आर्थिक सहयोग उपलब्ध गरायो। स्थानीय सरकारको सहयोगपछि उहाँलाई नेपालगन्जस्थित TB Nepal मा उपचारका लागि पठाउन सम्भव भयो।
उपचारपछि उहाँको स्वास्थ्य अवस्थामा उल्लेखनीय सुधार आएको छ। पहिलेको तुलनामा तौलसमेत बढेको छ र उहाँ निको भएर आफ्नो नियमित काममा फर्किनुभएको छ।
यो घटना एउटा बिरामी पहिचान भएको उदाहरण मात्र होइन। यसले घरदैलो भ्रमण, स्वास्थ्य चौकीका स्वास्थ्यकर्मी र साझेदार संस्थाको सक्रियता तथा स्थानीय सरकारको आर्थिक सहयोगबीचको समन्वयले औषधि प्रतिरोधी क्षयरोगका बिरामीलाई निदानदेखि उपचारसम्म पुर्याउन कस्तो भूमिका खेल्न सक्छ भन्ने देखाउँछ।
विशेषगरी आर्थिक अवस्था कमजोर भएका बिरामीका लागि स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध हुनुका साथै उपचारस्थलसम्म पुग्ने व्यवस्था मिलाउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
झिमरुकमा रोजगारीका लागि आएका श्रमिकमा क्षयरोग पहिचान
प्युठानको झिमरुक गाउँपालिकामा अर्को उदाहरण भेटिएको छ। रुकुमबाट रोजगारीका लागि प्युठान आएर मजदुरी गर्दै आएका एक व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्थाबारे समुदायमा कार्यरत BNMT Nepal का सामाजिक परिचालक तथा Outreach Worker (ORW) ले चासो राख्ने क्रममा क्षयरोगको शंका गर्नुभयो।
सम्भावित बिरामी पहिचान भएपछि BNMT Nepal का ORW ले खकारको नमुना संकलन गरी परीक्षण प्रक्रियामा सहयोग गर्नुभयो। परीक्षण गर्दा उहाँमा क्षयरोग पुष्टि भयो।
त्यसपछि आवश्यक उपचार प्रक्रिया अघि बढाइयो। नियमित औषधि सेवन र उपचार पूरा गरेपछि उहाँ निको हुनुभएको छ।
यो घटनाले रोजगारीका लागि एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा जाने श्रमिक तथा अस्थायी बसोबास गर्ने समुदायमा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच सुनिश्चित गर्नु कति महत्त्वपूर्ण छ भन्ने देखाउँछ।
कामको व्यस्तता, बसोबासको अस्थिरता वा स्वास्थ्य सेवाबारे जानकारीको कमीका कारण यस्ता व्यक्तिहरूले समयमै परीक्षण नगराएको हुन सक्छ। त्यसैले क्षयरोग नियन्त्रण कार्यक्रमले स्थायी बसोबास गर्ने समुदायसँगै मजदुर, निर्माण क्षेत्रमा काम गर्ने श्रमिक, बसाइँसराइ गर्ने जनसंख्या र अन्य जोखिमयुक्त समूहलाई पनि प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ।
समुदाय, स्थानीय सरकार र साझेदार संस्थाको सहकार्य आवश्यक
क्षयरोगका बिरामी पहिचानका लागि स्वास्थ्य संस्थामा आउने बिरामीको मात्र परीक्षण गरेर पुग्दैन। समुदायमा लुकेर रहेका बिरामी पहिचान गर्न स्वास्थ्यकर्मी, सामाजिक परिचालक र समुदायको सक्रियता आवश्यक हुन्छ।
महिला सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेविका (FCHV), आमा समूह तथा समुदायस्तरका बैठकमा क्षयरोगका लक्षण, संक्रमण सर्ने तरिका, परीक्षण र उपचारबारे सचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्दा सम्भावित बिरामी पहिचान गर्न सहयोग पुग्छ।
ज्येष्ठ नागरिकसँगको भेटघाट तथा अन्तरक्रियाका क्रममा लामो समयसम्म खोकी लाग्ने, ज्वरो आउने, तौल घट्ने र राति पसिना आउनेजस्ता लक्षण देखिएका व्यक्तिलाई परीक्षणका लागि स्वास्थ्य संस्थामा पठाउन सकिन्छ।
यसैगरी, क्षयरोग स्क्रिनिङ शिविर, AI-Xray शिविर तथा कारागारमा सञ्चालन गरिने परीक्षण कार्यक्रमले जोखिमयुक्त समूहमा रहेका सम्भावित बिरामी पहिचान गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
क्षयरोग नियन्त्रणलाई अन्य स्वास्थ्य तथा विकास कार्यक्रमसँग जोड्नु पनि प्रभावकारी उपाय हो। पोषण, मातृ तथा बाल स्वास्थ्य, ज्येष्ठ नागरिक स्वास्थ्य र अन्य समुदायमा आधारित कार्यक्रम सञ्चालन गर्दा त्यही अवसरमा क्षयरोगसम्बन्धी जानकारी तथा सम्भावित बिरामीको पहिचानलाई समावेश गर्न सकिन्छ।
स्वास्थ्य कार्यालय, स्थानीय सरकारका स्वास्थ्य शाखा, स्वास्थ्य चौकी, अस्पताल, BNMT Nepal लगायत साझेदार संस्था, महिला सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेविका, पालिका अध्यक्ष, वडाध्यक्ष, सञ्चारमाध्यम र समुदायका अगुवाबीचको समन्वयले बिरामी पहिचानलाई अझ प्रभावकारी बनाउन सक्छ।
क्षयरोग नियन्त्रण कुनै एक संस्था वा व्यक्तिको प्रयासबाट मात्र सम्भव छैन। यो साझा जिम्मेवारी हो।
क्षयरोगले बिरामी मात्र होइन, परिवारलाई पनि आर्थिक भारमा पार्छ
क्षयरोगको उपचार सरकारी स्वास्थ्य संस्थामा निःशुल्क उपलब्ध हुनु नेपालको महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो। तर औषधि निःशुल्क हुँदैमा क्षयरोग प्रभावित परिवारको सम्पूर्ण आर्थिक भार समाप्त हुँदैन।
नेपालको राष्ट्रिय क्षयरोग बिरामी लागत सर्वेक्षण (National TB Patient Cost Survey 2024) अनुसार क्षयरोग प्रभावित ५१.१ प्रतिशत परिवारले आफ्नो वार्षिक घरायसी आम्दानीको २० प्रतिशतभन्दा बढी क्षयरोगका कारण खर्च गर्नुपरेको छ। औषधि प्रतिरोधी क्षयरोग भएका परिवारमा यो आर्थिक भार अझ बढी देखिएको छ।
यातायात, खानपान, बसोबास, उपचारका लागि कामबाट बिदा लिनुपर्ने अवस्था र आम्दानी गुम्नु यसका प्रमुख कारण हुन्।
त्यसैले क्षयरोगको उपचार निःशुल्क हुनु मात्र पर्याप्त छैन। बिरामी र परिवारलाई पोषण सहायता, यातायात सहयोग, सामाजिक सुरक्षा तथा आवश्यकताअनुसार आर्थिक सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ।
क्षयरोग प्रभावित कुनै पनि परिवार विनाशकारी आर्थिक भारमा पर्नु नपर्ने WHO को End TB Strategy को लक्ष्यलाई नेपालले व्यवहारमा उतार्नुपर्छ।
राष्ट्रिय लक्ष्य र SDG 2030: नेपालले अब के गर्नुपर्छ?
नेपालले क्षयरोग अन्त्यका लागि राष्ट्रिय रणनीतिक योजना निर्माण गरी महत्वाकांक्षी लक्ष्य निर्धारण गरेको छ। विश्वव्यापी रूपमा दिगो विकास लक्ष्य (SDG) को लक्ष्य ३.३ ले सन् २०३० सम्म क्षयरोगलगायत प्रमुख संक्रामक रोगको महामारी अन्त्य गर्ने प्रतिबद्धता गरेको छ।
तर नेपालमा अनुमानित र दर्ता भएका बिरामीबीचको ठूलो अन्तर, औषधि प्रतिरोधी क्षयरोग र परिवारको आर्थिक भारले लक्ष्य हासिल गर्न थप प्रयास आवश्यक रहेको देखाउँछ।
यसका लागि निम्न विषयमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
१. अनुमानित र दर्ता भएका बिरामीबीचको अन्तर घटाउन समुदायमा आधारित सक्रिय बिरामी खोजी कार्यक्रम विस्तार गर्ने।
२. GeneXpert लगायत WHO सिफारिस गरेका द्रुत आणविक निदान प्रविधि, डिजिटल एक्स-रे र प्रयोगशाला सेवाको पहुँच विस्तार गर्ने।
३. निजी स्वास्थ्य संस्था, अस्पताल र प्रयोगशालामा निदान तथा उपचार भएका बिरामीको नियमित रिपोर्टिङ सुनिश्चित गर्ने।
४. औषधि प्रतिरोधी क्षयरोगका बिरामीलाई समयमै पहिचान गरी गुणस्तरीय उपचार सुरु गर्ने।
५. परिवारका सम्पर्क व्यक्तिहरू तथा अन्य योग्य उच्च जोखिम समूहमा क्षयरोग रोकथाम उपचार (TB Preventive Treatment) विस्तार गर्ने।
६. क्षयरोग प्रभावित परिवारलाई पोषण सहायता, यातायात सहयोग र सामाजिक सुरक्षा उपलब्ध गराउने।
७. संघ, प्रदेश र स्थानीय तहमा क्षयरोगसम्बन्धी बिरामी पहिचान, उपचार सफलता र रोकथाम कार्यक्रमको नियमित अनुगमन तथा जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्ने।
अब प्रतिबद्धता होइन, परिणाम देखाउने समय
नेपालले क्षयरोग अन्त्य गर्ने लक्ष्य निर्धारण गरेको छ। उपचार निःशुल्क उपलब्ध गराएको छ। आधुनिक निदान प्रविधि विस्तार गरेको छ। तर वार्षिक अनुमानित ६७ हजार नयाँ बिरामी र करिब ६० प्रतिशत उपचार पहुँचले हाम्रो चुनौती अझै गम्भीर रहेको देखाउँछ।
प्युठानका सरुमारानी र झिमरुकका घटनाले समुदायमा आधारित बिरामी खोजी, स्वास्थ्यकर्मीको सक्रियता, साझेदार संस्थाको योगदान र स्थानीय सरकारको सहयोगबाट छुटेका बिरामी पहिचान गरी उपचारसम्म पुर्याउन सकिने देखाएका छन्।
यी अनुभवलाई एउटा जिल्लाको उदाहरणमा मात्र सीमित गर्नु हुँदैन। देशभरका स्थानीय तहमा यस्ता कार्यक्रम विस्तार गर्न सकेमा क्षयरोग नियन्त्रणको राष्ट्रिय अभियान अझ प्रभावकारी हुन सक्छ।
क्षयरोग अन्त्य गर्ने अभियानलाई केवल स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय वा राष्ट्रिय क्षयरोग नियन्त्रण केन्द्रको जिम्मेवारीका रूपमा सीमित गर्नु हुँदैन। यो सरकारको समग्र विकास प्राथमिकता, सामाजिक न्याय र नागरिकको स्वास्थ्य अधिकारसँग जोडिएको विषय हो।
क्षयरोग निको हुने रोग हो। समयमै पहिचान, गुणस्तरीय उपचार र रोकथाम सुनिश्चित गर्न सके यसबाट हुने धेरै मृत्यु रोक्न सकिन्छ। तर त्यसका लागि राजनीतिक प्रतिबद्धता, पर्याप्त स्रोत, प्रविधि र समुदायको सहभागिता अनिवार्य छ।
सन् २०३० को दिगो विकास लक्ष्य नजिकिँदै गर्दा नेपालले अब क्षयरोग अन्त्य गर्ने प्रतिबद्धतालाई वास्तविक उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्न ढिला गर्नु हुँदैन।
क्षयरोग अन्त्य गर्ने लक्ष्य सरकारी दस्तावेजमा मात्र होइन, प्रत्येक नागरिकको जीवनमा देखिनुपर्छ।









