अहंकार विघटनपछि प्राप्त आत्मिक उज्यालो
मानव जीवनको सबैभन्दा सूक्ष्म तर शक्तिशाली मानसिक प्रवृत्ति अहंकार हो। अहंकारले मानिसलाई आफ्नो अस्तित्वप्रति सचेत बनाउँछ, तर जब यही चेतना अत्यधिक हुन्छ, तब यो आत्मकेन्द्रितता, दम्भ र विभाजनको कारण बन्छ। अहंकारको यही विकृत स्वरूपले व्यक्ति र समाज दुबैलाई अन्धकारतर्फ धकेल्छ। त्यसैले, अहंकारको विघटन नै आत्मिक उज्यालो प्राप्त गर्ने पहिलो चरण हो।
Advertisement 1
अहंकारले मानिसमा “म नै सर्वश्रेष्ठ हुँ” भन्ने भ्रम पैदा गर्छ। यसले आत्ममूल्याङ्कनलाई अवास्तविक बनाउँछ। व्यक्ति आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्न सक्दैन, आलोचना सहन सक्दैन र अरूको दृष्टिकोणलाई तुच्छ ठान्छ। परिणामस्वरूप, सम्बन्धहरू कमजोर बन्छन्, सहकार्य घट्छ र सामाजिक दूरी बढ्छ। यस अवस्थामा व्यक्ति बाहिरबाट सफल देखिए पनि भित्रबाट असन्तुलित हुन्छ।जब मानिसले आफ्नै सीमितता बुझ्न थाल्छ, तब अहंकारको पर्खाल क्रमशः भत्किन थाल्छ। असफलता, पीडा, जीवनका उतार–चढाव र आत्मचिन्तनले व्यक्तिलाई यथार्थसँग सामना गराउँछन्। यस प्रक्रियाले मानिसलाई “म अपूर्ण छु, तर सुधार गर्न सक्छु” भन्ने चेतनातर्फ डोर्याउँछ। यही बोध नै अहंकार विघटनको मूल आधार हो।
अहंकार कमजोर भएपछि नम्रता जन्मिन्छ। नम्रता कमजोरी होइन, बरु मानसिक परिपक्वताको संकेत हो। नम्र व्यक्ति सिक्न तयार हुन्छ, अरूको सम्मान गर्छ र सत्य स्वीकार गर्न हिच्किचाउँदैन। यस्तो मानसिक अवस्थाले आत्मिक शान्ति र स्थायित्व प्रदान गर्छ। व्यक्ति प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्यमा, घमण्डभन्दा करुणामा, र द्वन्द्वभन्दा
Advertisement 2
अहंकार। मानव चेतनाको सबैभन्दा खतरनाक आगो। यसले आत्मालाई ज्वाला बनाउँछ। सोचलाई धुम्र बनाउँछ। सम्बन्धलाई खरानीमा परिणत गर्छ। प्रेम, मैत्री र समझदारी—सबै यसका कारण विकृत हुन्छन्। मानिस आफ्नो शक्ति र महत्वमा बंधन्छ। बाह्य गौरवको पछि दौडन्छ। साँचो आनन्द देख्दैन।
तर अहंकारको भष्ममा केही रहस्य छ। जब मानिसले आफ्नो अहंकार पगाल्छ, चेतना उठ्छ। भित्रको ‘म’ माया र समझदारीको प्रकाशमा बदलिन्छ। अहंकारले जति पर्खाल बनाएको थियो, त्यहि पर्खाल भत्किन्छ। जीवन सरल हुन्छ। दृष्टि स्पष्ट हुन्छ। निर्णय विवेकपूर्ण हुन्छ।
Advertisement 3
अहंकारको विनाश व्यक्तिगत लाभका लागि होइन। यसले सम्बन्ध, समाज र समुदायलाई पनि उज्यालो बनाउँछ। जब स्वार्थ मर्छ, प्रेम स्वतन्त्र हुन्छ। मैत्री सशक्त हुन्छ। समझदारी सुसंगत हुन्छ। परिवारमा मेलमिलाप हुन्छ। समाजमा सह-अस्तित्व बलियो हुन्छ। राष्ट्रको स्थिरता र विकास सम्भव हुन्छ।
भौतिक उपलब्धि र शक्ति अल्पकालीन हुन्। दर्शनले बारम्बार यही शिक्षा दिएको छ। जीवनको वास्तविक लक्ष्य चेतनाको शुद्धता र आत्मसन्तोष हो। अहंकार त्याग गर्दा मात्र व्यक्ति आफूका लागि होइन, अरूका लागि पनि सोच्न सक्षम हुन्छ। निःस्वार्थ भावनाले व्यक्तिगत चेतना मात्र होइन, सामाजिक चेतनालाई पनि समृद्ध बनाउँछ।
अहंकारले मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि बिगार्छ। स्वार्थ र आत्मकेन्द्रित दृष्टिले मन अशान्त हुन्छ। तनाव, द्वन्द्व र क्रोध बढ्छ। निर्णयमा लोभ र भय प्रवेश गर्छ। दीर्घकालीन असन्तुलन र पीडा जन्मिन्छ। तर जब अहंकार पगालिन्छ, मन शान्त हुन्छ। दृष्टि स्पष्ट हुन्छ। जीवन व्यवस्थित र सुसंगत बन्छ।
धर्म, दर्शन र साहित्यमा यही सन्देश बारम्बार देखा पर्छ। बुद्ध धर्मले अहंकार त्यागलाई मोक्षको मार्ग भनेको छ। भक्ति परम्परामा आत्मसमर्पण नै परम सुखको आधार मानिन्छ। पौराणिक कथाहरूमा अहंकारी पात्रको पतनले सिकाउँछ—अहंकार अल्पकालीन गौरव दिन सक्छ, तर दीर्घकालीन विनाशको बीउ रोप्दछ।
अहंकारको भष्मबाट उठेको चेतना मनको शुद्धि होइन। यो समाज, परिवार र राष्ट्रको आधार पनि हो। ‘म’ केन्द्रित चेतना ‘हामी’ केन्द्रित चेतनामा बदलिन्छ। सहयोग, समझदारी र करुणा जन्मिन्छ। दीर्घकालीन शान्ति, स्थिरता र दिगो विकास सम्भव हुन्छ।
भष्मित अहंकारको ठाउँमा चेतना जन्मन्छ। त्यहाँ प्रेम स्वतन्त्र, मैत्री सशक्त, और समझदारी सुसंगत हुन्छ। जीवन उज्यालो हुन्छ। सम्बन्ध बलियो हुन्छ। आत्मा मुक्त हुन्छ। यही चेतना नै साँचो आनन्दको स्रोत हो। यही जीवनको वास्तविक अर्थ हो।
मानव जीवनको सार विवेकमा निहित हुन्छ, तर जब चेतनामा अहंकारको प्रदूषण मिसिन्छ, तब मनुष्य स्वविनाशको मार्गतर्फ अग्रसर हुन्छ। घमण्ड एउटा यस्तो आगो हो, जसले मानिसको आत्मबोध, विवेकशीलता र नैतिक स्थायित्वलाई क्रमशः खरानी बनाइदिन्छ। “म” भन्ने सानो अक्षरको अभिमान जब ब्रह्माण्डभन्दा विशाल देखिन्छ, तब मानिस आफ्नै अस्तित्वको मूल मर्म बिर्सन्छ। जस्तो कि तातो फलाममा नुन हालिएझैं, विवेक पनि अहंकारको ज्वालामा प्रवेश गरेपछि निष्क्रिय र निरर्थक बन्न जान्छ।
अहंकारले मानिसलाई वास्तविकता देख्न सक्ने आँखाबाट वञ्चित गराउँछ। आफूलाई सर्वश्रेष्ठ ठान्ने प्रवृत्तिले अरूको मूल्य, परिश्रम र अस्तित्वको अवहेलना गरिन्छ, जसले सम्बन्धमा दरार ल्याउँछ र समाजमा विष घोलिन्छ। इतिहास साक्षी छ—अहंकारले राजाहरूलाई पतनमा पु-यायो, ऋषिहरूलाई श्रापित बनायो, र ज्ञानिलाई अन्धकारमा हरायो। चेतनाको असली शक्ति आत्मविवेकमा हुन्छ, जहाँ नम्रता, सहिष्णुता र आत्मपरिक्षणका गुणहरू फुल्छन्। तर जब चेतना अहंकारको वशमा पर्छ, तब त्यही चेतना अभिशापमा परिणत हुन्छ।
जीवनमा यश, ज्ञान, सम्पत्ति वा शक्ति प्राप्त गर्नु दोष होइन, तर त्यसको गर्व गर्नु र अरूलाई तुच्छ ठान्नु घातक हो। साँचो चेतना भनेको आत्मविवेचना र सीमाबोधको संगम हो। त्यसैले, विवेक जोगाउन हो भने, अहंकारको आगो निभाउनुपर्छ—नत्र चेतना एक धुवाँ बनेर उड्नेछ, जसले न त आफै उज्यालो दिन सक्छ, न त अरूलाई प्रकाश दिन सक्छ। घमण्डको खरानीबाट पुनर्जन्म भएको चेतनाले मात्र मानवता र आत्मोन्नतिको बाटो पहिल्याउन सक्छ।Top of Form
अहंकार आत्मचेतनाको अपूर्ण प्रतिबिम्ब हो, जसले विवेकलाई क्रमशः कमजोर बनाउँछ। व्यक्ति आफ्ना उपलब्धि, पद वा सम्पत्तिलाई नै श्रेष्ठताको आधार मानेर आत्मकेन्द्रित बोध निर्माण गर्छ। यसले अरूको विचार र अनुभूतिलाई गौण बनाउँछ। जब चेतना आफ्नो शुद्ध स्वरूपबाट विचलित हुन्छ, तब अहंकार जन्मिन्छ र आत्मा–शरीरबीच दूरी बढ्दै जान्छ।
अहंकारले बाह्य व्यवहार मात्र होइन, आन्तरिक चेतनालाई पनि विकृत बनाउँछ। ‘म’ र ‘मेरो’को भावनाले व्यक्ति असहिष्णु बन्छ, आलोचनालाई अपमान ठान्छ र सुधारलाई शत्रु सम्झन्छ। रावण, दुर्योधन र शिशुपालजस्ता उदाहरणहरूले अहंकार दीर्घकालीन पतनको मूल कारण हो भन्ने सन्देश दिन्छन्।
आजको शिक्षा र समाजले बाह्य सफलता, पद र सम्पत्तिलाई नै मूल्याङ्कनको आधार बनाउँदा आत्मचिन्तन कमजोर हुँदै गएको छ। युवाहरू आत्मप्रशंसामा रमाउँछन् र अभिमानको जालोमा फस्छन्। यसले सामाजिक सम्बन्ध कमजोर बनाउँछ।
अहंकारी व्यक्तिले अरूलाई अधीनमा राख्न खोज्छ, सच्चा आलोचनालाई अस्वीकार गर्छ। यसले संस्थागत असन्तुलन, अन्याय र द्वन्द्व जन्माउँछ। जब नेतृत्व आत्मनिरीक्षणबाट टाढा हुन्छ, तब शासन र समाज दुबै पतनतर्फ उन्मुख हुन्छन्। अन्ततः अहंमा आधारित निर्णयले विवेकलाई विस्थापित गर्छ र प्रणालीलाई कमजोर बनाउँछ।
जसरी क्रोध, लोभ, मोह जस्ता विकारहरू दृश्यरूपमा प्रकट हुन्छन्, त्यस्तै अहंकार एक अदृश्य ज्वालाको रूपमा चेतनामा सल्किरहन्छ। तर यसले जन्माउने परिणामहरू भने भयावह हुन्छन्—एक्लोपन, आत्मविस्मृति, परपीड़न र आत्मपीड़न। मान्छेले यति ठूलो भ्रममा बाँच्दछ कि ऊ आफूलाई सुरक्षित ठान्दछ, जबकि ऊ आन्तरिक रूपमा भय, असुरक्षा र भ्रमको कैदमा हुन्छ। जसरी एउटा सानो बत्तीको लप्काले गहिरो अन्धकार हटाउँछ, त्यस्तै आत्मनिरीक्षण, क्षमा र विनम्रताको अभ्यासले मात्र अहंकारको चट्टान फोर्न सकिन्छ।
अहंकारको ग्रन्थिले मानव आत्मालाई विकृत, कुण्ठित र संकुचित बनाउँछ, जसले व्यक्तिमा द्वन्द्व, मोह, र प्रतिस्पर्धाको मानसिकता गढेर उसको चेतनालाई विकृत दिशातर्फ मोड्दछ। आत्मप्रशंसा र पर–उपेक्षाको चक्रमा फसेको मानिस समाजका लागि प्रेरक शक्ति होइन, विघटनकारी ऊर्जा बन्छ। यस्तो अवस्थामा समाजमा सहिष्णुता, सहकार्य र शान्तिको सम्भावना एक स्वप्न जस्तै रहन्छ। त्यसैले, व्यक्ति र राष्ट्रको उन्नतिको प्रमुख बाधक बनेको अहंकारको निर्मूलन हाम्रो नैतिक–दार्शनिक यात्रा हो।
अहंकार त्यागको प्रारम्भ आत्मस्वीकृति हो—आफ्नो दोष, दुर्बलता र अज्ञानलाई स्वीकार्ने साहस। जब व्यक्ति ‘म’ को मोहबाट मुक्त हुँदै ‘हामी’ को चेतनासम्म पुग्छ, तब मात्र ऊ आध्यात्मिक र सामाजिक उन्नतिको शिखरतिर उन्मुख हुन्छ। त्यसका लागि आत्मनिरीक्षण, आत्मशुद्धि, क्षमा, विनम्रता र निष्काम सेवा अपरिहार्य औषधिहरू हुन्। यी सद्गुणहरूले मात्र हृदयलाई कोमल र चेतनालाई शुद्ध बनाउन सक्छन्।
अग्रगमनका लागि समाजमा आत्म–अनुशासन, संयम र विवेक–केन्द्रित शिक्षाको प्रवर्धन आवश्यक छ, जसले विद्यार्थीलाई प्रतिस्पर्धी होइन, सहृदय, सहिष्णु र समर्पित नागरिक बनाओस्। नेतृत्व तहमा रहेका व्यक्तिहरूले नम्रता र आत्मचिन्तनको उदाहरण प्रस्तुत गर्नु आजको आवश्यकता हो। जब आत्मबोध, लोककल्याण र सत्यप्रेम राष्ट्रव्यापी चेतनाको हिस्सा बन्छ, तब मात्र साँचो शान्ति, सामाजिक समरसता र दिगो विकास सम्भव हुन्छ।
अहंकारको विघटनले आत्मबोधलाई गहिरो बनाउँछ। व्यक्ति बाहिरी उपलब्धिभन्दा भित्री मूल्यमा केन्द्रित हुन्छ। धन, पद र प्रतिष्ठालाई जीवनको अन्तिम लक्ष्य ठान्ने सोच कमजोर हुन्छ। यसको सट्टा, सत्य, सेवा, सदाचार र आत्मविकासलाई प्राथमिकता दिन थालिन्छ। यसरी जीवनको उद्देश्य भौतिक सीमाभन्दा पर विस्तार हुन्छ।
यही प्रक्रियाबाट आत्मिक उज्यालो प्रकट हुन्छ। आत्मिक उज्यालो भनेको मानसिक स्पष्टता, भावनात्मक सन्तुलन र नैतिक दृढताको संयोजन हो। यस्तो व्यक्ति कठिन परिस्थितिमा पनि धैर्य राख्छ, नकारात्मकताबाट विचलित हुँदैन र समाजका लागि प्रेरणाको स्रोत बन्छ। उसले आफ्नो सफलतालाई व्यक्तिगत गर्वभन्दा सामूहिक उन्नतिसँग जोड्छ।
अहंकार विघटन आत्मोन्नतिको अवसर हो। अहंकारको भष्मबाटै चेतनाको नयाँ प्रकाश जन्मिन्छ। यही उज्यालोले व्यक्तिलाई परिपक्व, जिम्मेवार र मानवतापूर्ण बनाउँछ। त्यसैले, साँचो विकास बाहिरी उचाइमा होइन, भित्री विनय र चेतनामा निहित हुन्छ।
