अरब सागरको नाम सुन्नासाथ मेरो मनमा एउटा नक्सा खुल्थ्यो। भारतको पश्चिमी तट। पाकिस्तानको दक्षिणी किनारा। इरानको समुद्री क्षेत्र, ओमानको प्रायद्वीप, यमन, सोमालियाको दक्षिणतिर फैलिएको हिन्द महासागर। नक्सामा यी भौगोलिक नाम थिए। तर इतिहासमा यी नामहरूबीच व्यापार, युद्ध, धर्म, संस्कृति र सभ्यताको लामो सम्बन्ध थियो। त्यसैले अरब सागर हेर्ने मेरो इच्छा पर्यटकीय थिएन। म एउटा समुद्र हेर्न जाँदै थिइनँ। म इतिहासको एउटा जीवित अध्याय पढ्न जाँदै थिएँ।

Advertisement 1

मुम्बई पुगेको बिहान समुद्रतर्फ लाग्दा आकाशमा हल्का बादल थियो। सडकहरू व्यस्त थिए। मानिसहरू आफ्नो दैनिक जीवनमा दौडिरहेका थिए। तर समुद्र किनारमा पुगेपछि दृश्य बदलियो। अगाडि विशाल जलराशि थियो। छालहरू नियमित अन्तरालमा किनारमा आइरहेका थिए। मैले केही क्षण मौन भएर समुद्र हेरिरहेँ। मनमा प्रश्न उठ्यो—यही पानीमाथि कति मानिसले यात्रा गरे होलान्? कति जहाज डुबे होलान्? कति व्यापारीले नयाँ बजार भेटे होलान्? कति संस्कृतिले एकअर्कालाई छोए होलान्?

मलाई समुद्र त्यतिबेला भूगोलभन्दा बढी इतिहासजस्तो लाग्यो। पहाडले आफ्नो स्थान छोड्दैन। नदीले आफ्नो बाटो परिवर्तन गर्न सक्छ। तर समुद्रले मानिसलाई संसारका धेरै किनारासँग जोड्छ। अरब सागरले पनि यही काम गरेको थियो। यसले दक्षिण एसियालाई अरबी प्रायद्वीपसँग जोड्यो। पूर्वलाई पश्चिमसँग जोड्यो। मसला, कपडा, धातु, मोती र अन्य वस्तुसँगै भाषा, धर्म, कला र जीवनपद्धतिहरू पनि यसै मार्गबाट यात्रा गरे।

बन्दरगाहमा पुगेपछि आधुनिक व्यापारको दृश्य देखियो। ठूला कन्टेनर जहाजहरू उभिएका थिए। क्रेनहरू निरन्तर चलिरहेका थिए। ट्रकहरू सामान ओसारिरहेका थिए। जहाजका इन्जिनहरूको आवाज समुद्रको प्राकृतिक आवाजसँग मिसिएको थियो। मलाई लाग्यो हजारौँ वर्षमा समुद्रको रूप उस्तै रहे पनि मानिसको समुद्री प्रविधि कति बदलिएको छ। कुनै समय ताराहरू हेरेर दिशा पत्ता लगाउने नाविकहरू थिए। आज उपग्रह र डिजिटल प्रणाली छन्। तर समुद्रको अनिश्चितता उस्तै छ।

मेरो यात्राको वास्तविक आरम्भ एउटा अनुसन्धानात्मक जहाजबाट भयो। जहाज विस्तारै बन्दरगाहबाट बाहिरियो। किनारा क्रमशः टाढिँदै गयो। म डेकमा उभिएँ। शहरको विशालता सानो हुँदै गयो। केही समयपछि समुद्र देखिन थाल्यो। चारैतिर पानी। माथि आकाश। बीचमा जहाज। त्यस क्षण मलाई मानिसको सभ्यताको अर्को सत्य सम्झना भयो। हामीले शहर बनाएर प्रकृतिलाई जितेको ठान्छौँ। तर समुद्रको बीचमा पुगेपछि हाम्रो सम्पूर्ण संरचना फेरि एउटा सानो जहाजमा सीमित हुन्छ।

अरब सागरको इतिहास प्राचीन समुद्री व्यापारसँग जोडिएको छ। भारतीय उपमहाद्वीपका तटीय सभ्यता र अरब संसारबीच धेरै पुरानादेखि व्यापारिक सम्बन्ध थिए। मनसुनी हावाले यस यात्रालाई सम्भव बनायो। नाविकहरूले हावाको ऋतुचक्र बुझ्थे। एउटा मौसमले जहाजलाई पूर्वतिर पुर्‍याउँथ्यो। अर्को मौसमले पश्चिमतिर फर्काउने बाटो खोल्थ्यो। आधुनिक मौसम विज्ञान जन्मनुभन्दा धेरैअघि समुद्री व्यापारीहरूले प्रकृतिको व्यवहारबाट आफ्नो मार्गनिर्धारण सिकेका थिए।

मैले कल्पना गरेँ, सयौँ वर्षअघि एउटा व्यापारी यही समुद्रमा आफ्नो जहाज लिएर अघि बढिरहेको छ। उसको हातमा आधुनिक नक्सा छैन। मौसमको तत्कालीन सूचना छैन। उपग्रह छैन। उसको भरोसा आकाशका तारामा छ। हावाको दिशामा छ। समुद्रको रङमा छ। अनुभवी नाविकको आँखामा छ। अनि ईश्वरप्रतिको विश्वासमा छ। त्यो यात्रा केवल व्यापार थिएन। त्यो साहसको परीक्षा थियो। जीवन र मृत्युबीचको सम्झौता थियो।

जहाज अघि बढ्दै जाँदा मैले समुद्रको चरित्र पनि बदलिँदै गएको अनुभव गरेँ। कहिले पानी नीलो देखिन्थ्यो। कहिले गाढा। कहिले छालहरू शान्त थिए। कहिले अस्थिर। समुद्रलाई एकै रूपबाट बुझ्न सकिँदैन रहेछ। इतिहास पनि त्यस्तै रहेछ। एउटै भूगोलले फरक समयमा फरक अर्थ ग्रहण गर्छ। शान्त व्यापारिक मार्ग कहिलेकाहीँ युद्धको मार्ग बन्छ। समृद्ध बन्दरगाह कहिलेकाहीँ राजनीतिक संघर्षको केन्द्र बन्छ।

ओमानको दिशातर्फ बढ्दै गर्दा मरुभूमि र समुद्रको सम्बन्धबारे सोच्न थालेँ। एउटा किनारमा विशाल मरुभूमि। अर्को छेउमा अथाह पानी। प्रकृतिका दुई विपरीत स्वरूप। तर इतिहासले तिनलाई जोडेको थियो। मरुभूमिका व्यापारीहरू समुद्रमा आए। समुद्री व्यापारीहरू मरुभूमिका शहरमा पुगे। सामानसँगै विचारहरू यात्रा गरे। यसरी भूगोलले संस्कृति छुट्याएन। बरु यात्राको माध्यम बन्यो।

ओमानको तटीय क्षेत्रमा पुगेपछि पुराना समुद्री संस्कृतिको झल्को देखियो। बन्दरगाहमा मानिसहरूको आवागमन थियो। परम्परागत पोसाक। मसला र खजुरको गन्ध। समुद्रसँग जोडिएका जीवनका अनेक रूप। त्यहाँ उभिँदा मलाई एउटा ऐतिहासिक तथ्यभन्दा ठूलो कुरा महसुस भयो, समुद्र किनारमा बस्ने समाजले समुद्रलाई प्राकृतिक स्रोतका रूपमा मात्र हेर्दैन। समुद्र उनीहरूको स्मृति हो। जीविका हो। जोखिम हो। विश्वास हो। पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण भएको सामूहिक अनुभव हो।

सलालाहतर्फको यात्रा अझ रोचक थियो। मानसुनी प्रभावले त्यहाँको वातावरणमा विशेष परिवर्तन ल्याउँछ। अरब सागर र मानसुनको सम्बन्ध त्यस क्षेत्रमा स्पष्ट देखिन्छ। समुद्र केवल व्यापारको मार्ग होइन। मौसम निर्माण गर्ने शक्तिशाली प्रणाली पनि हो। दक्षिण एसियाको कृषि जीवनमा मानसुनको महत्त्व सम्झँदा अरब सागरको भूमिका झन् गहिरो लाग्यो। नेपाल समुद्रसँग जोडिएको देश होइन। तर समुद्रबाट उठेको जलवाष्प हिमालसम्म आइपुग्छ। वर्षा हुन्छ। नदीहरू भरिन्छन्। खेतमा अन्न फल्छ। समुद्र टाढा भए पनि हाम्रो जीवनमा उपस्थित छ।

एक साँझ समुद्रको सतहमा डल्फिनहरूको समूह देखियो। जहाजको अगाडि उनीहरू केही समय उफ्रिए। फेरि पानीभित्र हराए। त्यो दृश्य छोटो थियो। तर स्मरणीय। समुद्रको जैविक संसारबारे पढेका तथ्यहरू अचानक जीवन्त बने। टुना। सार्डिन। म्याकरेल। विभिन्न प्रजातिका शार्क। डल्फिन। ह्वेल। समुद्री कछुवा। यी सबैको संसार मानिसको संसारभन्दा अलग छ। तर एउटै समुद्रमा छ।

त्यस दिन मैले धेरै बेर पानी हेरिरहेँ। मनमा प्रश्न उठ्यो मानिसले समुद्रको कति भाग बुझेको छ? हामीले नक्सा बनाएका छौँ। गहिराइ नापेका छौँ। समुद्री मार्ग निर्धारण गरेका छौँ। तर समुद्रभित्रको सम्पूर्ण जीवन अझै हाम्रो ज्ञानको सीमाभन्दा बाहिर छ। विज्ञानले अज्ञान घटाएको छ। समाप्त गरेको छैन। यही अधुरोपनले ज्ञानलाई निरन्तर यात्रामा राखेको छ।

लक्षद्वीपको आसपासको समुद्री क्षेत्रतर्फ जाँदा पानीमुनिको जैविक संसारप्रति मेरो ध्यान अझ बढ्यो। समुद्री कछुवाहरूको अस्तित्व सम्झिएँ। तटीय मङ्ग्रोभहरू सम्झिएँ। मङ्ग्रोभ केवल रूख होइन रहेछ। त्यो साना जीवहरूको आश्रय रहेछ। तटीय भूभागको प्राकृतिक सुरक्षा रहेछ। समुद्रको पारिस्थितिक सन्तुलनको एउटा महत्त्वपूर्ण अङ्ग रहेछ। मानिसले समुद्रलाई व्यापारको दृष्टिले हेर्दा प्रकृतिले भने त्यसलाई जीवनको जालका रूपमा बनाएको रहेछ।

तर त्यही समुद्रमा प्लास्टिक पनि देखियो। फालिएका वस्तुहरू देखिए। मानव सभ्यताको फोहोर समुद्रसम्म पुगेको थियो। दृश्यले मलाई असहज बनायो। हामी समुद्रबाट सम्पत्ति लिन्छौँ। माछा लिन्छौँ। तेलको व्यापार गर्छौँ। बन्दरगाह बनाउँछौँ। ऊर्जा खोज्छौँ। तर बदलामा प्रदूषण पनि दिन्छौँ। मैले आफैँलाई सोधेँ सभ्यताको प्रगति यदि प्रकृतिको विनाशमा आधारित छ भने त्यसलाई प्रगति भन्न मिल्छ?

त्यस रात मौसम अचानक बिग्रियो। हावा तीव्र भयो। बादल बाक्लिए। समुद्रका छालहरू उचालिन थाले। जहाज अस्थिर भयो। चालक दल सक्रिय भयो। यात्रुहरू मौन भए। केही अनुहारमा डर देखिन्थ्यो। म डेकभित्र बसेँ। बाहिर गर्जिरहेको समुद्र सुन्दै थिएँ। त्यस क्षण इतिहासका सबै शक्ति, राजनीति र प्रविधि मेरो आँखामा साना भए। मृत्युको सम्भावना नजिक आएपछि मानिसको अहंकारको कुनै अर्थ रहँदैन।

मैले मनमनै भनेँ—“मानिस, तँले आफूलाई प्रकृतिको स्वामी ठानिस्। तर एउटा आँधीले तँलाई आफ्नै सीमाको सम्झना गराइदियो।” त्यो मेरो यात्राको सबैभन्दा गहिरो एकालाप थियो। समुद्रसँगको संवाद थियो। मैले बुझें—प्रकृतिलाई जित्ने होइन। बुझ्ने हो। त्यससँग सहअस्तित्व सिक्ने हो। आध्यात्मिकता पनि शायद यही बोधबाट जन्मिन्छ। आफू ठूलो नभएको स्वीकारबाट।

बिहान आँधी रोकियो। सूर्य उदायो। समुद्र फेरि शान्त थियो। रातको उग्रता कतै देखिँदैनथ्यो। मैले झ्यालबाट बाहिर हेरेँ। मनमा अर्को विचार आयो। मानिसको जीवनमा पनि यस्तै हुन्छ। संकट स्थायी हुँदैन। तर संकटले दिएको पाठ स्थायी हुन सक्छ। समुद्रले त्यो बिहान मलाई धैर्यको पाठ पढायो।

यात्रा पाकिस्तानको तटतर्फ अघि बढ्यो। कराँचीको बन्दरगाह टाढाबाट देखियो। आधुनिक व्यापारको विशाल संरचना फेरि आँखाअगाडि आयो। कन्टेनरका पहाड, क्रेनहरू, जहाजहरू, सडक र समुद्रबीचको निरन्तर आवागमन। मैले इतिहासको पुरानो व्यापार र आधुनिक विश्वव्यापारबीचको दूरी नाप्न खोजेँ। वस्तु फेरिएका थिए। जहाज फेरिएका थिए। प्रविधि फेरिएको थियो। तर मूल प्रश्न उस्तै थियो कसले के उत्पादन गर्छ? कसले किन्छ? कसले बेच्दछ? र समुद्री मार्गमाथि कसको नियन्त्रण हुन्छ?

ग्वादरको नामसँगै समुद्रको अर्को राजनीतिक अर्थ खुल्यो। बन्दरगाह अब रणनीतिक सम्पत्ति पनि थियो। समुद्री मार्गमाथिको पहुँच राष्ट्रहरूको शक्ति गणितसँग जोडिएको थियो। चाबाहारको चर्चा गर्दा पनि यही कुरा लागू हुन्थ्यो। अरब सागरको किनारमा रहेका बन्दरगाहहरू आर्थिक केन्द्र मात्र होइनन्। तिनीहरू क्षेत्रीय राजनीति, ऊर्जा सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारका महत्त्वपूर्ण बिन्दु हुन्।

मलाई लाग्यो समुद्रको इतिहास शक्तिको इतिहास पनि हो। प्राचीन व्यापारीदेखि आधुनिक राष्ट्रसम्म सबैले समुद्री मार्गको महत्त्व बुझेका छन्। जसले समुद्री पहुँच नियन्त्रण गर्न सक्यो, उसले व्यापारमा प्रभाव जमाउन सक्यो। यसैले अरब सागरले इतिहासमा व्यापारी देखेको छ। साम्राज्य देखेको छ। उपनिवेशवाद देखेको छ। युद्धपोत देखेको छ। आज फेरि आर्थिक प्रतिस्पर्धा देखिरहेको छ।

ओमानको खाडी हुँदै फारसको खाडीको दिशातर्फ हेर्दा ऊर्जा व्यापारको विशाल संसार सम्झिएँ। तेलका ट्याङ्करहरू। औद्योगिक राष्ट्रहरू, विश्व बजार, समुद्री सुरक्षा यी सबै एकअर्कासँग जोडिएका थिए। अरब सागर विश्व अर्थतन्त्रको एउटा महत्त्वपूर्ण धमनीजस्तो लाग्यो। कुनै ठाउँमा अवरोध आयो भने त्यसको प्रभाव टाढाका बजारसम्म पुग्न सक्छ। यसैले समुद्रको शान्ति केवल तटीय देशहरूको विषय होइन। यो विश्व अर्थव्यवस्थाको प्रश्न पनि हो।

अन्तिम साँझ म फेरि जहाजको डेकमा गएँ। सूर्य अस्ताउँदै थियो। समुद्र सुनौलो भयो। केही क्षणपछि रङ फिक्का हुँदै गयो। क्षितिज र आकाशबीचको सीमा हराउँदै गयो। म धेरै बेर मौन बसेँ। मेरो अगाडि एउटा समुद्र थियो। तर त्यसको पछाडि हजारौँ वर्षको मानव इतिहास थियो।

मैले डायरीमा अन्तिम टिप्पणी लेखेँ “अरब सागरलाई हेर्नु भनेको सभ्यताको यात्रा हेर्नु हो।” यही समुद्रबाट व्यापारीहरू चले। यही समुद्रबाट संस्कृतिहरू भेटिए। यही पानीमाथि युद्धपोतहरू चले। यही मार्गबाट तेल र सामान विश्व बजारमा पुगे। यही समुद्रले मानसुन जन्मायो। यही समुद्रमा असंख्य जीवले आफ्नो संसार बनाए। र यही समुद्र आज मानव लोभ र प्रकृतिको सहनशीलताको परीक्षा बनिरहेको छ।

नेपाल फर्कने क्रममा विमानको झ्यालबाट तल हेर्दा समुद्र विस्तारै टाढिँदै गयो। तर मेरो चेतनामा त्यो अझ नजिक आयो। मैले महसुस गरेँ, समुद्रसँग हाम्रो सम्बन्ध भौगोलिक दूरीले निर्धारण हुँदैन। अरब सागरबाट उठेको बादल नेपालसम्म आउँछ। वर्षा हुन्छ। पहाडमा पानी पर्छ। नदी बग्छ। खेतमा अन्न फल्छ। अन्ततः त्यो पानी फेरि समुद्रमा पुग्छ। जलचक्रले हामी सबैलाई एउटै अदृश्य सम्बन्धमा बाँधेको छ।

त्यसैले मेरो अरब सागर यात्रा एउटा भौगोलिक यात्रामा समाप्त भएन। त्यो इतिहास हुँदै प्रकृतिमा पुग्यो। प्रकृतिबाट दर्शनमा। दर्शनबाट आत्मबोधमा। मैले बुझें यात्रा भनेको नयाँ ठाउँ देख्नु मात्र होइन। पुरानो संसारलाई नयाँ आँखाले हेर्नु पनि हो। अरब सागरले मलाई यही दृष्टि दियो। मानिस इतिहासको निर्माता हो। तर प्रकृतिको अन्तिम निर्णायक होइन। समुद्र अझै बोलिरहेको छ। छालहरू अझै उठिरहेका छन्। जहाजहरू अझै यात्रा गरिरहेका छन्। इतिहास अझै लेखिँदै छ।

र म सोचिरहेँ—एक दिन मानिसहरू फेरि आउनेछन्। नयाँ जहाजमा। नयाँ प्रविधिसहित। नयाँ उद्देश्य लिएर। उनीहरूले समुद्रको गहिराइ नाप्नेछन्। नयाँ मार्ग खोज्नेछन्। नयाँ बन्दरगाह बनाउनेछन्। तर समुद्रले उनीहरूलाई पनि त्यही पुरानो प्रश्न सोध्नेछ—“तिमी यहाँ जित्न आएका हौ, कि बुझ्न?”

मसँग त्यस प्रश्नको उत्तर थिएन। तर अरब सागर छोड्दै गर्दा एउटा विश्वास जन्मिसकेको थियो। पृथ्वीलाई जित्ने होइन। त्यसलाई बुझ्ने यात्रा नै मानिसको सबैभन्दा दीर्घ यात्रा हो।