बिषय प्रवेश
नेपाल आज प्रतिनिधि सभा निर्वाचन २०८२ को महत्वपूर्ण चरणतर्फ अग्रसर छ। आगामी फागुन २१ गते मुलुकमा प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन हुँदैछ। सडक, टोल, घर, सञ्चार माध्यम र सामाजिक सञ्जाल सबै राजनीतिक बहसले भरिन थालेका छन्। यस निर्वाचनको महत्व लोकतन्त्रको परीक्षा, नागरिक चेतना, सामाजिक मूल्य र भविष्य निर्माण गर्ने अवसर हो।नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रा बलिदान, संघर्ष र जनआन्दोलनको ऐतिहासिक कथाले सुशोभित छ। निरंकुश शासनबाट मुक्त भई जनताको सार्वभौमिकतामा आधारित शासन प्रणाली स्थापना गर्न नेपाली जनताले लामो समयसम्म पीडा, कारावास, निर्वासन र बलिदान सहनुपरेको छ। प्रजातन्त्र पुनःस्थापना, गणतन्त्रको स्थापना र संघीय संरचनाको कार्यान्वयनसम्म आइपुग्दा लोकतन्त्र जनआस्थाको प्रतीक बनेको थियो। तर आज, प्रतिनिधि सभा निर्वाचनको संघारमा उभिँदा, लोकतन्त्रको आत्मा संकटग्रस्त देखिन्छ। यस संकटको केन्द्रमा राजनीतिक ईर्ष्या, असहिष्णुता, अविश्वास, नैतिक विचलन र आचारसंहिता उल्लङ्घन रहेका छन्।

Advertisement 1

राजनीतिक ईर्ष्या र लोकतान्त्रिक विकृति
राजनीति मूलतः सेवा, नीति निर्माण र दूरदर्शी नेतृत्वको माध्यम हुनुपर्ने पवित्र क्षेत्र हो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाली राजनीति आफ्नो मौलिक मूल्य र उद्देश्यबाट विचलित हुँदै गएको छ। सिद्धान्त, नीति र दीर्घकालीन दृष्टिकोणको स्थानमा तात्कालिक लाभ, पदप्राप्ति र गुटगत स्वार्थले प्राथमिकता पाएको छ। यससँगै राजनीतिक ईर्ष्या पनि बढ्दै गएको छ, जुन केवल व्यक्तिगत भावना होइन, सत्ता, पहुँच, लोकप्रियता र प्रभुत्वप्रतिको असन्तुलित चाहनाबाट उत्पन्न हुने गहिरो मनोवैज्ञानिक प्रवृत्ति हो। यो तीन तहमा प्रकट हुन्छ: व्यक्तिगत तहमा पद, प्रतिष्ठा र स्रोत–साधनको प्रतिस्पर्धा; दलभित्र गुटबन्दी र असहयोग; र दलबीच अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा, झुटा प्रचार र द्वेषपूर्ण अभियान, जसले लोकतान्त्रिक वातावरणलाई कमजोर बनाउँछ।

टिकट वितरण: ईर्ष्याको मूल स्रोत
नेपालमा टिकट वितरण प्रक्रिया दलभित्रको लोकतान्त्रिक संस्कार, पारदर्शिता र मूल्य–प्रणालीको संवेदनशील परीक्षण पनि हो। जब टिकट योग्यता, प्रतिबद्धता, अनुभव र जनसमर्थनको आधारमा निष्पक्ष रूपमा वितरण हुन्छ, तब दलभित्र विश्वास, उत्साह र एकताको भावना विकसित हुन्छ। तर जब यो प्रक्रिया नातावाद, कृपावाद, गुटगत समीकरण वा व्यक्तिगत निकटतामा आधारित हुन्छ, तब कार्यकर्तामा असन्तोष, निराशा र ईर्ष्याको बीउ रोपिन्छ। यस्तो अवस्थामा पार्टीभित्र विद्रोह, स्वतन्त्र उम्मेदवारी र गोप्य गठबन्धनजस्ता गतिविधिहरू तीव्र रूपमा बढ्छन्। यी क्रियाकलापहरूले संगठनात्मक एकता र अनुशासनमाथि असर पार्छन्। परिणामस्वरूप दलको दीर्घकालीन स्थायित्व कमजोर हुन्छ र लोकतान्त्रिक मूल्यहरू क्षतिग्रस्त हुन्छन्। यसैले टिकट वितरणमा पारदर्शिता, न्याय र योग्यता आधारित अभ्यास राजनीतिक शुद्धीकरण र स्थिर नेतृत्वका लागि अत्यावश्यक छ।

Advertisement 2

चरित्र हत्या, डिजिटल भ्रम र गठबन्धन अस्थिरता
सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्लेटफर्मको असावधानीपूर्ण प्रयोगले झुटा समाचार, अफवाह, द्वेषपूर्ण टिप्पणी र भय सिर्जना गर्ने गतिविधि तीव्र रूपमा बढाउँछ। यस्ता प्रवृत्तिले मतदाताको स्वतन्त्र विचार र निर्णय क्षमता कमजोर पार्छन् र लोकतान्त्रिक प्रक्रिया जोखिममा पर्छ। साथै, राजनीतिक गठबन्धनहरू प्रायः साझा वैचारिक लक्ष्यभन्दा बढी सत्ता–केन्द्रित भएर गठन हुने हुँदा दलभित्र असहिष्णुता, गुटबन्दी र ईर्ष्याको सम्भावना बढ्छ। यसले नीति निर्माण, बजेट पारित प्रक्रिया र सामाजिक सुधारका परियोजनामा ढिलाइ ल्याउँछ, विकासका कदममा अवरोध उत्पन्न गर्छ। त्यसैले डिजिटल जिम्मेवारी र आन्तरिक सहकार्य राजनीतिक स्थायित्वका लागि अनिवार्य छन्।

ईर्ष्या र भ्रष्टाचार
सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्लेटफर्मको असावधानीपूर्ण प्रयोगले झुटा समाचार, अफवाह, द्वेषपूर्ण टिप्पणी र डर फैलाउने काम तीव्र रूपमा बढाउँछ। यसले मतदाताको स्वतन्त्र सोच र निर्णय क्षमता कमजोर पार्छ र लोकतन्त्रलाई चुनौती दिन्छ। त्यस्तै, राजनीतिक गठबन्धनहरू प्रायः साझा वैचारिक लक्ष्यभन्दा बढी सत्ता–केन्द्रित हुने भएकाले दलभित्र असहिष्णुता, गुटबन्दी र ईर्ष्याको सम्भावना बढ्छ। यसले नीति निर्माण, बजेट पारित प्रक्रिया र सामाजिक सुधार परियोजनामा ढिलाइ ल्याउँछ र विकासमा अवरोध सिर्जना गर्छ। त्यसैले डिजिटल प्लेटफर्मको जिम्मेवार प्रयोग र दलभित्र सहकार्य राजनीतिक स्थायित्व र लोकतान्त्रिक मजबुतीका लागि अनिवार्य छन्।

निर्वाचन आचारसंहिता: लोकतन्त्रको आधार
निर्वाचन आचारसंहिता पालना गर्दा उम्मेदवार, दल, मतदाता र सुरक्षा निकाय सबै अनुशासित र जिम्मेवार रहन्छन्। झुठो प्रचार, डर, प्रलोभन, विभाजनकारी गतिविधि, जातीय वा क्षेत्रीय भेदभावबाट चुनाव रोक्न आचारसंहिता आवश्यक छ।सामाजिक सञ्जाल, डिजिटल प्लेटफर्म र सञ्चार माध्यमको जिम्मेवार प्रयोगले मतदातामा विश्वास जगाउँछ। पत्रकारिता तटस्थ, तथ्यपरक र प्रचारबाट टाढा रहँदा मात्र लोकतन्त्र स्वस्थ रहन्छ। सफल निर्वाचनका लागि सरकारले सुरक्षा सुनिश्चित गर्नुपर्छ, नागरिक समाजले अनुगमन गर्नुपर्छ र पर्यवेक्षकले निष्पक्ष रिपोर्ट पेश गर्नुपर्छ।

आत्मबोध र राजनीतिक संस्कारको पुनर्निर्माण
राजनीतिक ईर्ष्या नियन्त्रण गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय आत्मबोध हो। नेता र राजनीतिकर्मीले बुझ्नुपर्छ कि सत्ता स्थायी होइन; पद सेवा हो, स्वामित्व होइन। जब नेता आफ्ना व्यक्तिगत स्वार्थ, प्रतिष्ठा वा गुटगत लाभभन्दा माथि उठेर जनसेवा र राष्ट्रहितमा केन्द्रित हुन्छन्, तब मात्र ईर्ष्या र द्वेषको अवस्था न्यून हुन्छ। विनम्रता, सहिष्णुता, निष्ठा र विवेकपूर्ण निर्णयले लोकतन्त्रको संरचना बलियो बनाउँछ र समाजमा विश्वासको वातावरण सिर्जना गर्छ।

दलभित्र पारदर्शिता र न्यायोचित निर्णय प्रक्रिया पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छन्। टिकट वितरण, पदोन्नति र जिम्मेवारीको बाँडफाँड योग्यता, प्रतिबद्धता र जनसमर्थनको आधारमा हुँदा गुटबन्दी र असहिष्णुता कम हुन्छ। आन्तरिक लोकतन्त्र, खुला छलफल र विचारको सम्मानले संगठनलाई बलियो बनाउँछ। साथै, सचेत मतदाता र जिम्मेवार नागरिकले राजनीतिक क्रियाकलापलाई निगरानी गर्नुपर्छ र दुराचार, झुठा प्रचार तथा द्वेषपूर्ण गतिविधि अस्वीकार गर्नुपर्छ।आत्मबोध, पारदर्शिता, योग्यता आधारित निर्णय र सक्रिय नागरिक सहभागिताले मात्र राजनीतिक संस्कार र लोकतान्त्रिक मूल्यलाई पुनःस्थापित गर्न सक्छ। यसले दीर्घकालीन स्थायित्व, सामाजिक न्याय र राष्ट्रिय विकास सुनिश्चित गर्छ, र नेपालमा स्वस्थ, उत्तरदायी र नैतिक राजनीति प्रवर्द्धन गर्छ।

निष्कर्ष
प्रतिनिधि सभाको २०८२ को निर्वाचन नेपालको लोकतन्त्रको आत्मा, नेतृत्वको नैतिकता, नागरिक चेतना र दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितको मूल्यांकन हो। राजनीतिक ईर्ष्या, द्वेष र स्वार्थलाई नियन्त्रणमा राखेर नैतिकता, सेवा भाव र सहिष्णुता अपनाएमा मात्र राजनीति सुधार सम्भव छ। सत्ता सेवा माध्यम हो भन्ने बुझाइले मात्र नेतामा जिम्मेवारी र विवेक जागृत गर्छ। प्रतिस्पर्धा चुनौती होइन, अवसर बन्नेछ र जनता फेरि राजनीतिक प्रक्रियामा विश्वास राख्नेछ। लोकतन्त्र सुदृढ, स्थायी र जनमुखी बन्नेछ। यसको लागि निर्वाचन आचारसंहिता, पारदर्शिता, योग्यता आधारित निर्णय, आत्मबोध र सक्रिय नागरिक सहभागिता अपरिहार्य छन्। यी तत्वहरू लागू हुँदा मात्रै राजनीति स्वच्छ, उत्तरदायी र दीर्घकालीन हितमुखी बन्नेछ। यही वास्तविक लोकतान्त्रिक रूपान्तरण हो, जसले नेपालको राजनीतिक संस्कार, सामाजिक विश्वास र राष्ट्रिय विकासलाई बलियो बनाउँछ।